Sơ khảo lịch sử truyền thừa chốn Tổ Phúc Lâm chùa Đồi Ý Yên Nam Định

I. Khái quát về chùa Phúc Lâm

Trải qua nhiều năm chiến tranh, loạn lạc, chùa không còn giữ được các hạng mục công trình kiến trúc như xưa, tuy nhiên trong khuôn viên chùa vẫn còn giữ được hệ thống tháp Tổ khá đồ sộ, minh chứng cho lịch sử lâu đời, cũng như tầm quan trọng của chốn Tổ Phúc Lâm trong tiến trình phát triển của Phật giáo tại vùng Ý Yên Nam Định trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX. Trong bài viết này chúng tôi bước đầu tiến hành khảo sát và giới thiệu lịch sử truyền thừa chùa Phúc Lâm qua tư liệu bia tháp hiện tồn.

II. Truyền thống dựng tháp mộ trong Phật giáo Việt Nam

Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, tháp mộ (phù đồ, bảo tháp…) giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong thiết chế tự viện. Truyền thống dựng tháp gắn liền với quan niệm về sự vĩnh trụ của Pháp thân, sự tôn kính đối với hành trạng tu chứng của các thiền sư và vai trò ghi dấu dòng truyền thừa của mỗi ngôi chùa. Tháp mộ không chỉ là nơi an trí xá-lợi hoặc nhục thân của các bậc Trưởng lão, mà còn là “ký hiệu” của một pháp mạch, thể hiện sự tiếp nối của giới - định - tuệ qua nhiều thế hệ Tăng-già.

Về nguồn gốc, tục dựng tháp xuất hiện tại Việt Nam từ rất sớm, có thể từ thời Bắc thuộc, khi Phật giáo Ấn Độ - Trung Hoa lan truyền vào Giao Châu. Tuy nhiên, phải đến thời Lý - Trần, hình thức tháp mộ mới thực sự phát triển mạnh. Các thiền sư khai sơn các đại danh lam đều được dựng tháp để ghi dấu. Các tư liệu như Thiền uyển tập anh hay các minh văn thời Lý - Trần cho thấy tháp mộ vừa là trung tâm thờ phụng thiền sư, vừa là biểu tượng cho địa vị và đạo hạnh của các thế hệ Tổ sư. Thời kỳ này, tháp thường có cấu trúc nhiều tầng (2-7 tầng), vật liệu gạch nung, chân đế bó đá, mang phong cách kiến trúc vừa chịu ảnh hưởng Ấn - Hán vừa bản địa hóa rất rõ.

Sang thời Lê sơ và Lê Trung hưng, việc dựng tháp mộ vẫn tiếp tục nhưng có sự biến đổi. Các thiền phái - đặc biệt là Lâm Tế, Tào Động - khi phát triển mạnh ở Đàng Ngoài đã hình thành truyền thống ghi chép rất kỹ pháp phái và hành trạng trên bia tháp. Do đó, nhiều tháp mộ thời Lê - Nguyễn còn lưu văn bia dài, ghi rõ pháp hiệu, pháp tự, thế hệ truyền thừa, công hạnh tu tập, công đức trùng tu, và cả tước phong do triều đình ban. Đây là nguồn tư liệu cực kỳ quan trọng để dựng lại phả hệ Phật giáo địa phương.

Thời Nguyễn, tháp mộ xuất hiện với tần suất lớn hơn, đặc biệt là loại tháp mộ trụ, tháp vuông nhỏ, tháp đá khắc minh văn giản lược. Sự chuẩn hóa các pháp phái Lâm Tế Chúc Thánh (Đàng Trong), Lâm Tế Liễu Quán hay Lâm Tế (Đàng Ngoài) khiến truyền thống dựng tháp trở thành một phần thiết yếu của nghi lễ tang lưu tại tự viện. Mỗi ngôi chùa thường có khu tháp riêng, sắp đặt theo thứ bậc truyền thừa, gồm tháp Tổ, tháp các đời trụ trì và những vị Tăng có công hạnh đặc biệt.

Xét về chức năng, tháp mộ có ba giá trị chính. Thứ nhất, giá trị tôn giáo, khi tháp là nơi phụng thờ vị thầy khai sơn hoặc trụ trì, gắn với lễ giỗ Tổ, lễ nhiễu tháp, tảo tháp hàng năm trong mọi nghi thức của sơn môn. Thứ hai, giá trị lịch sử, tư liệu, bởi minh văn tháp mộ là nguồn sử liệu trực tiếp, giúp xác lập niên đại, pháp phái, hành trạng và tiến trình trùng tu của ngôi chùa. Thứ ba, giá trị nghệ thuật, kiến trúc, thể hiện qua kiểu dáng, họa tiết, cấu trúc tháp và sự biến đổi thẩm mỹ theo từng thời kỳ.

Như vậy, truyền thống dựng tháp mộ trong Phật giáo Việt Nam là một hiện tượng văn hóa, tôn giáo có lịch sử lâu dài, bền vững và mang tính bản sắc. Chính qua hệ thống tháp mộ, ta có thể nhận diện rõ ràng dòng truyền thừa của một ngôi chùa, từ đó thấy được mạch tiếp nối không gián đoạn của đời sống thiền môn suốt nhiều thế kỷ.

Tháp Thắng Nghiêm

III. Khảo tả và phân tích quần thể tháp Tổ chùa Phúc Lâm

Hiện tại chùa Phúc Lâm còn bảo lưu được hệ thống tháp Tổ khá đồ sộ, tổng cộng có 9 ngôi tháp, phân chia thành hai khu vực: khu A trước cửa chùa có một ngôi và khu B vị trí tại bên hông trái tòa Tam bảo có 8 ngôi tháp. Các tháp Tổ đều được xây bằng gạch trát vữa, chỉ có ngôi tháp trước cửa chùa có móng bằng đá xanh xây giật cấp. Hầu hết các ngôi tháp còn khá nguyên vẹn, tuy nhiên do thời gian lâu dài, chịu sự tác động của thời tiết nắng mưa cho nên lớp vữa áo bên ngoài bị phong hóa khá mạnh. Hệ thống tháp Tổ tại chùa Phúc Lâm lần lượt như sau:

1. Tháp Thắng Nghiêm 勝嚴塔

Đây là tháp mộ Tổ Tịch Phú, Thích Thanh Thanh Thiền sư. Mặt trước tháp có bia mộ ghi như sau: Nam-mô Thắng Nghiêm tháp Nhuận Trạch tâm địa Tịch Phú Thanh Thanh Bồ-tát thiền tọa hạ 南無勝嚴塔潤澤心地寂富清清菩薩禪座下. Tổ sinh giờ Mão, ngày 11 tháng 6 năm Hợi; viên tịch ngày mùng 6 tháng 2 năm Dậu. Theo bia tháp, Tổ là người họ Bùi làng Xâm Hồ, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, xứ Sơn Nam. Vốn là con nhà dòng dõi, từng làm quan trong triều, nhưng chán bả vinh hoa, xả trần đầu Phật, đắc pháp tại chùa Tiên Sơn núi Gôi huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng. Tại chùa Tiên Sơn, Tổ tiến hành hưng công, tạo tác khá nhiều hạng mục công trình kiến trúc. Sau đó Tổ đến trụ trì tại chùa Phúc Lâm, tổng Đại Đồi, phủ Nghĩa Hưng, xứ Sơn Nam, xây dựng nơi đây thành chốn Tổ lớn, trở thành trung tâm đào tạo Tăng tài của một vùng.

2. Tháp Tùy Quang 随光塔

Đây là tháp mộ Tổ Chiếu Khai, Thích Thân Thân Thiền sư. Bia tháp ghi thông tin như sau: Nam-mô Tùy Quang tháp, Sa-môn tâm địa pháp húy tự tự Chiếu Khai, Thích Thân Thân Bồ-tát Thiền tọa hạ南無隨光塔沙門心地法諱嗣字照