Giữ chính mình

Tu tập không phải là việc đợi đến khi mỏi mòn mới quay về với chính mình, mà là một lối sống tỉnh thức trong từng hơi thở, từng bước chân, từng giây phút của ngày. Chính ở điểm này, lời dạy của Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm trở thành ngọn đuốc soi đường: “Ngươi bị 12 giờ sai khiến, ta sai khiến được 12 giờ”. Lời đáp ngắn gọn ấy hàm chứa một nghệ thuật sống sâu sắc của người tu: Làm chủ thời gian chính là làm chủ tâm mình.

Trong một buổi tham vấn, có vị Tăng hỏi Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm:

- Trong 12 giờ, dụng tâm như thế nào?

Thiền sư đáp:

- Ngươi bị 12 giờ sai khiến, ta sai khiến được 12 giờ.

Lời đáp tưởng đơn giản nhưng mở ra cả một phương trời tu tập. Đối với ngài, mỗi khoảnh khắc đều là thời điểm của tu tập, đều là cơ hội để an trú trong tánh biết sáng suốt. Ngoại trừ hai thời cơm cháo khởi Tam đề - Ngũ quán, mọi lúc mọi nơi đều quy về “nhất tâm”. Vì vậy, ngài luôn gần với đạo, còn chúng con vì tạp niệm quá nhiều, nên 12 giờ trôi qua trong vô minh mà chẳng hay.

Chỉ một lời khen hay một tiếng chê, một ánh nhìn hay một tình huống bất như ý cũng có thể khiến dao động, đánh mất chính mình. Thời gian quý báu cứ thế vỡ vụn thành những mảnh vụn của giận hờn, buồn tủi và vọng tưởng. Người xuất gia, nếu không soi chiếu, thì 12 giờ trong ngày chỉ là 12 giờ bị hoàn cảnh lôi kéo, chứ không phải 12 giờ của tỉnh thức.

Thiền sư Pháp Loa từng dạy: “Trong 24 giờ, ngoài dứt các duyên, trong tâm không dấy động. Tâm không dấy động nên cảnh đến vẫn an nhàn”.Câu này nghe thì đơn giản, nhưng để thực hành lại là cả một hành trình. Khi thân bệnh, chúng ta sợ hãi. Khi cảnh mất mát, chúng ta buồn đau. Dù miệng nói “thân giả, cảnh giả”, nhưng cảm xúc vẫn bị cuốn theo. Chính vì vậy, lời dạy của chư Tổ nhấn mạnh: không thể nói suông, phải thật sự quán chiếu, phải thật sự tu tập và thực hành.

Thiền sư Vân Nham Đàm Thạnh từng nói với Thiền sư Đạo Ngô: “Nói tột lời này cũng chỉ nói được tám phần”.Nghĩa là, Pháp vốn vô tướng, lời nói chỉ có thể diễn đạt một phần nhỏ. Phần còn lại, mỗi người phải tự chứng nghiệm trong chính đời sống của mình. Một niệm nhỏ như hạt bụi, nhưng nếu rơi vào mắt thì làm mờ tối. Phiền não cũng vậy, nhỏ đến mức khó nhận ra, nhưng nếu không tỉnh giác, nó đủ sức làm mờ trí tuệ.

Hòa thượng Trúc Lâm từng nhắc: “Điều cần thiết của người tu là siêng quán chiếu tự tâm, dẹp trừ phiền não. Mãi lo trách người, dèm chê lỗi người thì tâm hồn càng héo xàu cằn cỗi; chạy tìm bên ngoài thì càng xa đạo”. Đó là lời nhắc đầy từ bi. Bởi người xuất gia, nếu chỉ nhìn lỗi người mà không nhìn lỗi mình, thì làm sao soi được ánh sáng bên trong?

Người thấy đạo sống rất nhẹ nhàng, dễ thương và dễ cảm hóa. Dù công việc có khó, cũng thành dễ. Lục tổ Huệ Năng nói: “Không lìa tự tánh tức là phước điền”, nhưng chính ngài vẫn đeo đá giã gạo, nghĩa là phải hành trì thật sự, không thể chỉ nói mà không làm. Ngược lại, người đầy phiền não thì việc dễ cũng hóa khó, dù phước duyên có đó mà không hưởng được.

Là phàm nhân, ai cũng còn tập khí, chúng con cũng vậy, cũng không tránh khỏi lỗi lầm. Nhưng nếu biết xấu hổ, biết nhận lỗi và chuyển hóa, thì phiền não sẽ tan dần. Đời sống trong thiền viện vừa tu học vừa lao động, là môi trường tốt để thực tập buông xả và từ ái. Va chạm là điều khó tránh; nhưng chính những va chạm ấy giúp ta nhận ra những yếu mềm của bản thân, để biết buông, biết nhẫn, biết quay về với chính mình.

Thế nhưng, phần lớn thời gian chúng con vẫn bị giặc phiền não sai sử. Một cơn giận bộc phát có thể khiến ta nói những điều làm tổn thương người khác, rồi chuỗi nhân duyên thuận nghịch kéo đến vây hãm. Đó không phải là đời sống của người làm chủ, mà là của người bị cuốn theo tâm sân si. Nhìn rộng ra, những hơn thua, phải quấy, buồn vui giữa đời sống tu học thật nhỏ bé so với nỗi khổ sinh lão bệnh tử của kiếp người. Học theo Thiền sư Triệu Châu, theo Hòa thượng Trúc Lâm và các bậc tôn túc, con mới hiểu rằng những phiền não con đang đối diện chỉ là những thử thách rất nhỏ, chưa đủ gọi là chướng duyên lớn.

Cuộc đời vốn tương đối. Giới luật Phật chế định để giúp chúng con thanh tịnh thân tâm và đi đến chánh trí giải thoát. Người đạt đạo rồi thì không còn cố chấp, vì tâm đã tự đầy đủ. Còn chúng con, người đang trên đường luôn cố gắng phải nghiêm giữ kỷ cương, phải trau sửa từng oai nghi tế hạnh, và luôn soi lại chính mình nhiều hơn. Đó là thông điệp mà chư thiền sư và Hòa thượng Trúc Lâm và các bậc tôn túc muốn trao truyền. Khi phàm tình mỏng dần, trí tánh sáng dần, đạo lộ mới hanh thông, mới có thể bước đi ung dung trên con đường giải thoát. Và khi ấy, mới có thể thật sự “sai khiến được 12 giờ”, như lời Thiền sư Triệu Châu khai thị. 

An Chí