Pháp lạc

Với người học Phật, câu hỏi ấy không chỉ mang tính triết lý mà là một vấn đề thực tiễn của sự tu tập. Bởi chính cách hiểu về hạnh phúc sẽ định hướng cho chúng ta trên hành trình trở về nhận lại hạnh phúc miên viễn của chính mình.

Đức Thế Tôn nói bản chất niềm vui của thế gian là vô thường, mong manh và hệ lụy. Như mắt mãi theo sắc, tai đắm âm thanh, mũi tìm hương lạ, lưỡi thích vị ngon, thân ưa xúc chạm... Những cái vui mong manh ấy tuy có chút vị ngọt, nhưng chút vị ngọt ấy luôn đi kèm vị đắng của khổ đau. Nhưng mấy ai đủ định tĩnh, sáng suốt để nhận ra được lẽ thật ấy?

Vì lẽ đó, trong kinh Tứ thập nhị chương, Đức Phật ví dục lạc như chút mật ngọt dính trên lưỡi dao. Người si mê vì tham chút vị ngọt mà quên mất lưỡi dao sắc bén đang kề sát. Chỉ một phút giây bất cẩn, có thể dẫn đến thương vong. Đức Phật vì lòng bi mẫn vô biên, mà phương tiện thiện xảo dùng hình ảnh ấy để thức tỉnh, giúp chúng sanh thấy được hiểm nguy của dục lạc mà tránh xa. 

Cũng trong tinh thần cảnh tỉnh ấy, trong kinh Trung bộ (Majjhima Nikāya), Đức Thế Tôn lại dùng hình ảnh người cầm bó đuốc cỏ khô đi ngược gió. Nếu không kịp buông bỏ, bó đuốc cỏ đang rực lửa có thể đốt cháy tay, thậm chí cháy một thân phần của người cầm. Dục lạc cũng vậy, khổ nhiều, não nhiều và tai họa lại càng nhiều hơn. 

Khi không có sự định tĩnh và trí tuệ, niềm vui của hưởng thụ, thỏa mãn dục vọng sẽ nhấn chìm chúng ta trong vô lượng kiếp khổ đau. Để rồi mình vẫn mãi làm chàng cùng tử lang thang vô định. Chính vì vậy, trong Pháp cú (kệ 186), phẩm Phật-đà, Đức Thế Tôn một lần nữa cảnh tỉnh: Dẫu mưa bằng vàng ròng/ Dục lạc vẫn không đủ/ Người trí biết dục lạc/ Vui ít, khổ đau nhiều.

Niềm vui dựa trên nhân duyên bên ngoài luôn bất ổn, mong manh, tạm bợ. Nó đến rồi đi theo quy luật vô thường. Khi nhân duyên đổi thay, mọi thứ chúng ta đang có chợt tan, chợt mất, như bong bóng nước, như hạt sương mai, tâm ta liền chao đảo, bất an và đau khổ. Sự tìm cầu càng nhiều thì nỗi bất an càng lớn. Đã bao giờ chúng ta dừng lại và chiêm nghiệm để thấy được bản chất thật của dục lạc? Nó đã dắt mũi chúng ta lang thang trong vòng tử sinh đến nhường nào? Vậy mà chúng ta chẳng hề hay biết. Thật khổ!

Đức Phật vì lòng lân mẫn chỉ bày cho chúng sanh niềm vui về pháp lạc. Đó là niềm vui sinh khởi từ việc thực hành Giới-Định-Tuệ trong đời sống tu tập. Trong kinh dạy rằng: Khi chúng ta biết tiết chế dục vọng, an trú trong chánh niệm, buông bỏ năm triền cái, tâm dần trở nên trong sáng và nhu nhuyến. Đây là niềm hỷ lạc sinh khởi từ sự tu tập, nó đến tự nhiên như nước thấm sâu vào lòng đất.

Hỷ lạc còn có mặt khi chúng ta biết “thiểu dục tri túc”, khi không còn bị cuốn trôi bởi khen chê, được mất. Như mặt hồ phẳng lặng, phản chiếu trọn vẹn vạn vật. Tâm lặng. Trí sáng. Khi ấy ta mới cảm nhận được hương vị của an lạc, giải thoát. Như lời Đức Phật dạy trongPháp cú (kệ 202), phẩm An lạc: Lửa nào bằng lửa tham?/ Ác nào bằng sân hận?/ Khổ nào sánh khổ uẩn?/ Lạc nào bằng tịnh lạc?

Lạc nào bằng niềm vui của tâm thanh tịnh. Tuy chúng ta chưa thể đặt chân đến ngưỡng cửa đó, nhưng nếu ai đã từng nếm trải giây phút thiền tọa an nhiên, hay những bước chân thiền hành trong chánh niệm, sẽ có được những phút giây an lạc. Và chợt nhận ra rằng hạnh phúc không nằm ở việc sở hữu thêm, mà ở khả năng buông xuống. Như người leo dốc trút bỏ được gánh nặng trên vai. Càng buông, tâm càng nhẹ; khi tâm càng nhẹ, trí càng sáng. Chính trong sự tĩnh lặng ấy, chúng ta sẽ cảm nhận được nguồn an lạc nhẹ nhàng chưa từng có.

Sự khác biệt giữa dục lạc và pháp lạc không chỉ là khác về đối tượng, mà khác cả về chiều hướng vận hành của tâm. Dục lạc là hướng ra ngoài, là ngoại cầu. Ngược lại, pháp lạc là quay về, là nội quán. Một bên nuôi lớn bản ngã; một bên bào mòn chấp ngã. Một bên khiến con người lệ thuộc vào hoàn cảnh; một bên tùy duyên trong mọi hoàn cảnh. Cuộc đời bạn hướng về đâu đều tùy vào sự lựa chọn của bạn. Hãy đủ tỉnh sáng để chọn cho mình một con đường phù hợp.

Con đường chuyển hóa ấy không diễn ra trong một sớm một chiều. Nó đòi hỏi một hành trình bền bỉ cả về tâm lực, dũng lực và trí lực. Bởi tập khí thâm căn cố đế chẳng thể một sớm một chiều mà có thể chuyển hóa được. Nhưng mỗi lần chúng ta nhận diện được bản chất vô thường mong manh và hệ lụy của dục lạc, mỗi lần dừng lại trước một thôi thúc bất thiện, là mỗi lần chúng ta tiến gần hơn đến suối nguồn pháp lạc.

Khi lấy pháp làm hỷ lạc, lấy thiền định làm thức ăn, chúng ta sẽ tìm thấy được bến đỗ bình an ngay giữa dòng đời biến động. Khi ấy, chút mật ngọt mong manh trên lưỡi dao không còn đủ sức mê hoặc ta. Hương vị của Chánh pháp mới thật sự là nguồn an lạc bền lâu. Giữa vị ngọt phù du và suối nguồn thanh lương, người học Phật có đủ ánh sáng trí tuệ để chọn lựa.

An Hằng