Sắc tứ Cảnh Tiên tự

Trải qua nhiều lần hưng phế, được ban sắc phong và trùng tu dưới triều Nguyễn, rồi bị chiến tranh hiện đại tàn phá, chùa Cảnh Tiên vẫn hiện diện bền bỉ trong thư tịch cổ và ký ức cộng đồng. 

Ngôi chùa còn sót lại khi Thượng tọa Thích Đạt Đức ra tiếp nhận

Chùa Cảnh Tiên - cổ tự giữa chiến địa xưa

Vùng đất Quảng Bình xưa là nơi diễn ra cuộc phân tranh Trịnh - Nguyễn kéo dài gần nửa thế kỷ (1627-1672). Sông Gianh trở thành ranh giới chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài; các địa danh như: lũy Trường Dục, đầm lầy Võ Xá, đạo Lưu Đồn ghi dấu những trận chiến ác liệt.

Chứng kiến biết bao cảnh mất mát đau thương, nên sau khi trở về từ tiền tuyến, Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật (1603-1681), vị tướng văn võ song toàn đã lập đàn siêu độ cho các anh linh tử trận bên bờ sông Gianh, đồng thời dựng một ngôi chùa thờ Phật dưới chân động cát Đại Trường Sa, thuộc ấp Tráng Tiệp (đất nguyên thổ Võ Xá), gần Sở chỉ huy đạo Lưu Đồn làm nơi quy hướng tâm linh cho quân và dân chúng trong vùng.

Tượng ngài Nguyễn Hữu Dật thờ tại chùa

Sắc phong triều Nguyễn và vị thế “chùa Vua”

Sau khi Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật qua đời năm Tân Dậu (1681), chùa Cảnh Tiên được hậu duệ dòng họ Nguyễn Hữu tiếp tục trông nom. Đến đầu thế kỷ XVIII, dưới sự quản lý của ông Nguyễn Hữu Thuyên, cháu nội Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật, chùa được tu bổ khang trang và được Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu ban sắc phong “敕賜境僊寺 - Sắc tứ Cảnh Tiên tự”.

Khi quân Trịnh vượt sông Gianh tiến đánh kinh thành Phú Xuân; chúa Nguyễn phải vào Nam lánh nạn, dinh trấn tại Quảng Bình bị xóa bỏ. Chùa Cảnh Tiên cũng vì thế mà trở nên hoang phế, đìu hiu. Khi loạn lạc qua đi, giang sơn thống nhất, các vua triều Nguyễn đã nhiều lần xuất ngân khố để trùng tu chùa Cảnh Tiên. Theo Đại Nam nhất thống chí ghi chép: “Năm Minh Mạng thứ tám (1827) ban bạc kho ra trùng tu. Năm Thiệu Trị thứ hai (1842) ban cho 100 quan tiền. Năm Tự Đức thứ mười tám (1865) ban cho 100 lạng bạc để trùng tu”.

Hai văn bia được lưu giữ

Chính vì được các vua Nguyễn nhiều lần ngự giá ghé thăm và cấp tiền tu bổ, nên trong dân gian chùa Cảnh Tiên còn được gọi là “chùa Vua”. Theo tư liệu địa phương, chùa Cảnh Tiên có ba gian, mặt hướng Nam, xung quanh cây cối um tùm, có dãy mù u chắn ngang đường thiên lý, và từng có bảy tấm bia đá ghi chép lịch sử hình thành, các lần trùng tu cũng như công đức của Phật tử, nhân dân qua nhiều thế hệ.

Gạch nối của quá khứ và hiện tại

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, chùa Cảnh Tiên là nơi cất giấu vũ khí, hội họp bí mật của cán bộ cách mạng. Đến kháng chiến chống Mỹ, do nằm gần Quốc lộ 1A và các trục giao thông chiến lược, khu vực Gia Ninh - Dinh Mười trở thành trọng điểm đánh phá ác liệt. Bom đạn đã san phẳng toàn bộ kiến trúc chùa; các cấu kiện còn sót lại được người dân tận dụng trong phong trào “hạ rầm” phục vụ giao thông thời chiến.

Hòa thượng Thích Tánh Nhiếp trao quyết định bổ nhiệm trụ trì đến Thượng tọa Thích Đạt Đức

Sau chiến tranh, chùa chỉ còn lại nền đất cũ với diện tích khoảng 819m² và hai trong số bảy tấm bia đá, được người dân kịp thời di chuyển, lưu giữ tại nhà thờ họ Hoàng ở thôn Dinh Mười - như những chứng nhân lặng lẽ của một thời bi tráng.

Để tôn vinh những giá trị lịch sử, văn hóa của ngôi cổ tự, năm 2015, UBND tỉnh Quảng Bình (cũ) đã ban hành Quyết định số 3829/QĐ-UBND xếp hạng chùa Cảnh Tiên là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Trải qua các lần thay đổi địa giới, từ chỗ thuộc ấp Tráng Tiệp, huyện Phong Lộc, phủ Quảng Bình xưa; đến thôn Dinh Mười, xã Gia Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình; sau sáp nhập, địa danh hiện nay của di tích là thôn Dinh Mười, xã Ninh Châu, tỉnh Quảng Trị. Sự thay đổi tên gọi hành chính này không làm đứt đoạn mạch lịch sử của ngôi chùa, mà càng cho thấy sự tiếp nối bền bỉ của không gian văn hóa - tâm linh Cảnh Tiên qua thời gian.

Chùa Cảnh Tiên được xếp hạng Di tích cấp tỉnh

Năm 2021, được sự đồng thuận của các cơ quan chức năng, Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Quảng Bình (cũ) đã ra quyết định bổ nhiệm Thượng tọa Thích Đạt Đức đảm nhiệm trụ trì chùa Cảnh Tiên. Sau dịch bệnh Covid-19 và thủ tục cấp phép xây dựng hoàn thiện, ngày 22-11-2022, Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Quảng Bình (cũ) đã long trọng tổ chức Lễ khởi công trùng tu chùa Cảnh Tiên.

Trên nền di tích xưa tại thôn Dinh Mười, xã Ninh Châu, Thượng tọa cùng chư Tăng và Phật tử đã dựng am thờ tạm, ổn định sinh hoạt, tổ chức các lễ cầu siêu cho anh linh tử trận - tiếp nối đúng tinh thần ban đầu của ngôi cổ tự. Đồng hành trong Phật sự với Thượng tọa trụ trì là Đại đức Thích Quảng Phú, trực tiếp chăm lo sinh hoạt tu học thường nhật tại đây.

Một góc chùa hiện tại

Sau hơn 3 năm xây dựng, chùa Cảnh Tiên đã hoàn thành với các công trình gồm: chánh điện 372m2 kết cấu bằng gỗ mái ngói lưu ly, thờ Phật và chư Tổ; nhà di tích 90m2, kết cấu gỗ 1 gian 2 chái thờ Phật, Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật và anh linh các anh hùng liệt sĩ; phương trượng 204m2 kết cấu gỗ 3 gian 2 chái; nhà sinh hoạt 544m2 bằng bê-tông tường gạch và mái ngói,... với tổng mức đầu tư công trình ước tính khoảng 20 tỷ đồng.

Để rồi ngày nay, giữa Dinh Mười, tiếng chuông chùa Cảnh Tiên lại ngân vang. Âm thanh ấy không chỉ của hiện tại mà còn là tiếng vọng của cội nguồn, nhắc nhớ về một di sản vô giá mà các bậc tiền nhân đã dày công xây dựng.

Bên trong chánh điện

Mong rằng sau khi phục dựng để xứng đáng với tầm vóc, giá trị văn hóa, lịch sử, Cảnh Tiên tự sẽ trở thành điểm sáng tiếp nối phương châm “Đạo pháp luôn đồng hành cùng Dân tộc”, là nơi sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh của người dân địa phương cũng như tín đồ Phật tử gần xa; đồng thời cũng tiếp tục phát huy giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống của quê hương.

Nguyên Hiếu