Hình tượng Đức Phật đản sanh trong nghệ thuật các truyền thống Phật giáo

Hoàng hậu Maya hạ sanh Thái tử Tất-đạt-đa, thế kỷ IV-V, chạm khắc đá, Bảo tàng Quốc gia Kathmandu, Nepal

Với các truyền thống Phật giáo trên thế giới, dù có những khác biệt trong cách thức diễn giải, tuy nhiên, ngày Phật đản vẫn luôn giữ một vai trò cực kỳ thiêng liêng trong tâm thức của người Phật tử.

Trong ghi chép từ kinh điển, ngày Phật đản đánh dấu khoảnh khắc “một con người mà xuất hiện ở thế gian, thì bấy giờ trời người liền được thấm nhuần ánh sáng, liền có tín tâm nơi giới, văn, thí, tuệ”. (Tăng nhất A-hàm, phẩm A-tu-la, kinh số 8). Trong truyền thống Phật giáo Nam truyền, ngày Phật đản, cùng với 2 sự kiện trọng đại khác trong cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đó là thành đạo và Niết-bàn, cùng diễn ra vào ngày Rằm tháng Vesākha theo lịch Ấn Độ (tháng 4 âm lịch), gọi là ngày lễ Tam hợp hay Vesak.Đối với các quốc gia theo truyền thống Phật giáo Bắc truyền, ngày Phật đản được tổ chức vào ngày mùng 8 tháng 4 âm lịch. Việc tổ chức Đại lễ Phật đản, mặc dù được duy trì với nhiều hình thức, quy mô và xê dịch về thời gian tùy theo truyền thống, lãnh thổ, cộng đồng,… tuy nhiên vẫn mang cùng một ý niệm thiêng liêng và thành kính, tưởng nhớ ngày xuất thế của Đức Thế Tôn.

Phù điêu Đức Phật đản sanh, phong cách Gandhāra, chạm khắc đá, thế kỷ II, Bảo tàng Quốc gia Nghệ thuật châu Á, Washington D.C, Mỹ

Bên cạnh đó, cùng với vị trí quan trọng của sự kiện này, từ xa xưa, việc tạo tác, thể hiện sự kiện thiêng liêng này qua phù điêu, tượng vũ, tranh vẽ cũng được thực hiện với đặc thù riêng biệt của mỗi truyền thống văn hóa khác nhau. 

Từ rất sớm, khoảng thế kỷ thứ I-V, dưới triều đại Kushan, với sự phát triển vượt bậc của nghệ thuật Gandhāra, mang đặc trưng ảnh hưởng đậm nét từ phong cách Hy Lạp và Hellenistic cổ điển, hàng loạt các tác phẩm điêu khắc Phật giáo trên chất liệu đá đã xuất hiện, với độ tinh xảo và tỷ lệ hình học tuyệt mỹ. Trong hệ thống các tác phẩm điêu khắc Gandhāra, ngoài các tượng Phật, Bồ-tát, còn có các khối phù điêu cỡ nhỏ được chạm khắc tinh xảo, sống động, trong đó, thể hiện các giai đoạn trong cuộc đời Đức Phật, các sự tích trong kinh Bổn sanh,… Các khối phù điêu Gandhāra được tìm thấy thường mô tả sự kiện đản sanh với hình ảnh Hoàng hậu Maya đứng vịn cành cây Vô ưu ở trung tâm, vây xung quanh là chư Thiên từ trời xuống, các thị nữ đỡ Thái tử Tất-đạt-đa đi ra từ hông phải của Hoàng hậu.

Đức Phật đản sanh, thế kỷ XIX, Thái Lan, vẽ mực và vàng trên giấy

Tại các truyền thống Phật giáo thuộc khu vực Himalaya như Nepal hay Tây Tạng, hình tượng Đản sanh thường được thể hiện trên các phù điêu, chiếm ưu thế là các bức họa hay thangka nhiều màu sắc, vốn phổ biến trong Phật giáo Kim cương thừa, mô tả khung cảnh Hoàng hậu Maya hạ sanh Thái tử dưới gốc cây Vô ưu. Đặc biệt, trong cách thể hiện ở đây, hình tượng Thái tử xuất hiện với tư thế đứng, một tay chỉ trời một tay chỉ đất, bước đi trên bảy đóa hoa sen. Cách thể hiện này trở nên phổ biến hơn hết trong truyền thống Phật giáo Myanmar, Thái Lan và các nước Á Đông như Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc,… 

Đồng thời, mỗi truyền thống tại mỗi quốc gia lại có sự sáng tạo, biến đổi khác nhau thích ứng với văn hóa của riêng mình. Trong tranh vẽ mô tả sự kiện đản sanh tại Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc, hình tượng các vị Thiên vương với giáp trụ, pháp khí, Hoàng hậu Maya và các thị nữ cũng vận trang phục theo kiểu Trung Hoa, từ trời cao, chín rồng hiện ra phun nước tắm cho kim thân Thái tử Tất-đạt-đa. Tại Việt Nam, hình tượng 9 rồng phun nước được biểu tượng hóa thành hình thức khối phù điêu “Cửu long phún thủy”, được thờ phụng tại chánh điện của các ngôi cổ tự, đặc biệt phổ biến tại khu vực miền Bắc.

Khung cảnh Đức Phật đản sanh, khu vực Tây Nepal, thế kỷ thứ XIV, vẽ mực và màu trên giấy

Đức Phật đản sanh, thế kỷ XIX, Myanmar, vẽ màu trên giấy

Đức Phật đản sanh, Nhật Bản, thế kỷ XV, vẽ mực, màu và vàng trên lụa, Bảo tàng Metropolitan, Mỹ

Tượng Hoàng hậu Maya vịn cành cây Vô ưu, Nepal, thế kỷ XIX, đồng khảm đá quý, Bảo tàng Guimet, Paris, Pháp

Đức Phật đản sanh trong Thích thị nguyên lưu ứng hóa sự tích, Trung Quốc, thế kỷ XIV-XVII, vẽ màu trên giấy

Lương Hoàng