Phật giáo Việt Nam với Đại hội các nhà lãnh đạo thế giới và tôn giáo truyền thống

Bối cảnh lịch sử và sự ra đời

Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc (1991), trật tự quốc tế bước vào giai đoạn tái cấu trúc với sự gia tăng của xung đột sắc tộc, tôn giáo và chủ nghĩa cực đoan. Trong dòng chảy nhiều biến động của thế giới đương đại, khi xung đột sắc tộc, tôn giáo và những hiểm họa khủng bố toàn cầu liên tục phủ bóng, nhu cầu đối thoại giữa các nền văn hóa và niềm tin trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Sự kiện 11 tháng 9 năm 2001 đã làm nổi bật nhu cầu cấp thiết về đối thoại liên tôn nhằm giảm thiểu căng thẳng và thúc đẩy hòa bình bền vững.

Trong bối cảnh đó, Kazakhstan - một quốc gia đa sắc tộc, đa tôn giáo hậu Xô-viết - chủ trương xây dựng hình ảnh “cầu nối văn minh” giữa Đông và Tây, năm 2003, Kazakhstan đã khởi xướng một diễn đàn quốc tế đặc biệt là Đại hội các Nhà lãnh đạo Thế giới và Tôn giáo Truyền thống.

Sáng kiến được Tổng thống Nursultan Nazarbayev đề xuất, lấy cảm hứng từ “Tinh thần Assisi” (the Spirit of Assisi) do Giáo hoàng John Paul II khởi xướng sau biến cố 11/9/2001. Đại hội lần đầu tiên diễn ra ngày 23-24/09/2003 tại Astana (nay là Nur-Sultan), quy tụ 17 phái đoàn từ 23 quốc gia, đánh dấu sự ra đời của Congress of Leaders of World and Traditional Religions như một cơ chế đối thoại định kỳ giữa các nhà lãnh đạo tôn giáo toàn cầu.

Từ đó đến nay, cứ ba năm một lần, thủ đô Kazakhstan lại trở thành trung tâm đối thoại liên tôn giáo toàn cầu.

Các kỳ Đại hội lần lượt mở rộng quy mô và nội dung, từ tập trung chống khủng bố, cực đoan, thảo luận an ninh quốc tế, đến đặt trọng tâm vào khoan dung, hợp tác, hòa bình và hài hòa, đối thoại giữa lãnh đạo tôn giáo và chính trị gia, vai trò tôn giáo trong an ninh toàn cầu, và mới đây là những vấn đề của thế giới hậu đại dịch,...

Ý nghĩa xuyên suốt của Đại hội không chỉ dừng ở việc kêu gọi hòa bình mà còn khẳng định vai trò của tôn giáo như một nguồn lực đạo đức trong kiến tạo an ninh, chống lại cực đoan, bảo vệ giá trị nhân văn. Cấu trúc tổ chức của Đại hội cũng thể hiện rõ tinh thần đó: các phiên họp toàn thể, nhóm chuyên đề, cùng với Hội đồng Lãnh đạo Tôn giáo được thành lập từ năm 2012 nhằm củng cố cơ chế hợp tác lâu dài. Điểm đáng chú ý, mỗi kỳ Đại hội đều ban hành tuyên bố chung, phản ánh ý chí chung của cộng đồng tôn giáo thế giới: tăng cường khoan dung, bảo vệ các địa điểm thờ tự, lên án bạo lực nhân danh đức tin và khẳng định tôn giáo có thể là chiếc cầu nối thay vì hố ngăn cách.

Mục tiêu hoạt động và cơ chế tổ chức

Thứ nhất, mục tiêu hoạt động. Đại hội được xây dựng như một diễn đàn phi chính trị, phi đối đầu, với các mục tiêu cơ bản nhằm thúc đẩy đối thoại liên tôn và liên văn hóa, tạo không gian trao đổi giữa các truyền thống tôn giáo lớn (Phật giáo, Kitô giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo, Ấn Độ giáo…) trên nền tảng tôn trọng lẫn nhau. Góp phần củng cố hòa bình và an ninh quốc tế, nhấn mạnh vai trò của tôn giáo như nguồn lực đạo đức chống lại bạo lực, cực đoan và khủng bố. Đồng thời, xây dựng các giá trị chung như khoan dung, đối thoại, và cùng tồn tại hòa bình trong bối cảnh toàn cầu hóa. Với thể chế hóa đối thoại liên tôn, Đại hội họp định kỳ ba năm một lần, kèm theo Ban Thư ký thường trực đặt tại Kazakhstan.

Tôn chỉ hoạt động của Đại hội thường được cụ thể hóa trong các Tuyên bố chung (Declarations), trong đó nhấn mạnh nguyên tắc không áp đặt, không đồng hóa, tôn trọng sự đa dạng và thúc đẩy hợp tác vì lợi ích chung của nhân loại.

Thứ hai, cơ chế tổ chức. Đại hội vận hành thông qua Ban Thư ký (Secretariat), họp thường niên để chuẩn bị nội dung và chương trình nghị sự. Các phiên toàn thể và phiên chuyên đề nhằm thảo luận về hòa bình, đạo đức, giáo dục, và các thách thức toàn cầu. Tuyên bố chung là văn kiện có tính định hướng, dù không mang tính ràng buộc pháp lý.

Ngoài ra, Đại hội còn duy trì mạng lưới hợp tác với các tổ chức quốc tế như United Nations nhằm tăng cường chính sách mềm (soft power) của tôn giáo trong quan hệ quốc tế.

Quan hệ với Phật giáo Việt Nam

Thứ nhất, Giáo hội PGVN đã cử các đoàn đại biểu cấp cao tham dự nhiều kỳ Đại hội, nhằm đóng góp tham luận về Phật giáo và hòa bình, nhấn mạnh tư tưởng từ bi, bất bạo động; chia sẻ kinh nghiệm về hòa hợp tôn giáo trong xã hội đa văn hóa của Việt Nam; và tham gia ký kết và ủng hộ các tuyên bố chung của Đại hội.

Sự tham gia của Phật giáo Việt Nam có ý nghĩa trên nhiều phương diện. Về đối ngoại tôn giáo, góp phần nâng cao vị thế quốc tế của Phật giáo Việt Nam; về ngoại giao nhân dân, thúc đẩy hình ảnh Việt Nam như một quốc gia yêu chuộng hòa bình; về học thuật và thực tiễn, tạo điều kiện trao đổi kinh nghiệm về đối thoại liên tôn.

Thứ hai, Đoàn Việt Nam tham dự từ Đại hội lần thứ sáu. Các vị Trưởng đoàn tham dự ông Vũ Chiến Thắng, Trưởng ban Tôn giáo Chính phủ (Đại hội lần thứ sáu); TT.Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch HĐTS kiêm Tổng thư ký (Đại hội thứ bảy, thứ 8).

Thứ ba, nỗ lực thúc đẩy đối thoại liên tôn giáo, phát triển ngoại giao văn hóa giữa các quốc gia, TT.Thích Đức Thiện là người thứ tư trên thế giới nhận Huân chương Đại sứ Thiện chí của Đại hội các nhà lãnh đạo thế giới và Tôn giáo Truyền thống, diễn ra tại chùa Quán Sứ - Hà Nội. Đây là phần thưởng do Ban Thư ký Đại hội các nhà lãnh đạo thế giới và Tôn giáo Truyền thống trao tặng nhằm ghi nhận những nỗ lực vượt bậc của Thượng tọa trong việc thúc đẩy đối thoại liên tôn giáo, xây dựng hòa bình, khoan dung và phát triển ngoại giao văn hóa giữa các quốc gia.

Sự kiện này không chỉ là dấu mốc quan trọng đối với cá nhân TT.Thích Đức Thiện mà còn thể hiện sự đánh giá cao của cộng đồng quốc tế đối với vai trò ngày càng sâu rộng của PGVN trong các diễn đàn toàn cầu vì hòa bình, nhân đạo và phát triển bền vững.

Kết luận

Đại hội các Nhà lãnh đạo Thế giới và Tôn giáo Truyền thống là một sáng kiến tiêu biểu trong nỗ lực thể chế hóa đối thoại liên tôn ở cấp độ toàn cầu đầu thế kỷ XXI.

Trong bối cảnh thế giới đối mặt với nhiều thách thức xuyên quốc gia, vai trò của các diễn đàn như vậy ngày càng trở nên quan trọng.

Sự tham gia của Phật giáo Việt Nam không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn góp phần vào chiến lược đối ngoại văn hóa và hòa bình của Việt Nam. Tóm lại, Đại hội này không thể được hiểu đơn thuần như một sự kiện tôn giáo, mà là một hiện tượng phức hợp, vừa mang tính chuẩn tắc, vừa mang tính chiến lược và vừa mang tính biểu tượng. Chính sự giao thoa này làm cho Đại hội trở thành một đối tượng nghiên cứu quan trọng trong cả quan hệ quốc tế đương đại lẫn nghiên cứu tôn giáo toàn cầu.

Tác giả: Thích Thanh Tâm [1] - Trung ẩn sơn, Thiệu Long tự, 6/2026.

Tài liệu tham khảo:

1/ Nazarbayev, N. (2003). Address at the First Congress of Leaders of World and Traditional Religions.

2/ Congress Secretariat. Declarations of the Congress of Leaders of World and Traditional Religions (2003–2022).

3/ Banchoff, T. (2008). Religious Pluralism, Globalization, and World Politics. Oxford University Press.

4/ Haynes, J. (2013). An Introduction to International Relations and Religion. Pearson.

5/ Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Báo cáo tham dự các kỳ Đại hội liên tôn quốc tế.

Chú thích: 

[1] Tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ quốc tế; Giảng viên cơ hữu Đại học Văn Hiến, TP.HCM

[2] https://religions-congress.org/en