Truyền thống Phật giáo Shin: Ký ức Nhật Bản và căn tính Hoa Kỳ

Lễ Obon

Câu chuyện của truyền thống này đã mở ra cách nhìn rộng hơn về bản sắc, thích nghi và diện mạo đa dạng của Phật giáo Mỹ.

Một buổi chiều cuối hạ, những dây đèn lồng nối mặt tiền Giáo hội Phật giáo Oakland với các hàng cây trong Công viên Madison. Trong chính điện hondō, một vị Tăng sĩ giới thiệu tượng Phật A Di Đà, Đức Phật Vô Lượng Quang và Vô Lượng Thọ, cùng chân dung Shinran, người khai sáng Jōdo Shinshū, và Rennyo, vị kế thừa có công phục hưng truyền thống.

Ở tầng dưới, nhà bếp và hội trường sinh hoạt chật kín người. Những người mặc kimono tập múa; phía sau chùa, thức ăn Nhật Bản được bán bên cạnh xúc xích nóng và kẹo bông. Ngoài phố, những cặp vợ chồng khiêu vũ theo nhạc jazz. Rồi tiếng trống taiko nổi lên, tiếp đó là một màn múa Hawaii. Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và các bậc ông bà cùng ăn uống, trò chuyện, thưởng thức âm nhạc.

Đây là lễ Obon, dịp tưởng nhớ tổ tiên của người Nhật vào mùa hè. Lễ hội gợi lại câu chuyện Mục Kiền Liên cúng dường chư Tăng và hồi hướng công đức để giải thoát người mẹ đã mất khỏi cảnh giới ngạ quỷ. Niềm vui khi mẹ thoát khổ được tiếp nối trong điệu bon odori, được các thành viên tại Oakland luyện tập nhiều tuần trước lễ hội.

Nhìn đèn lồng, kimono và trống taiko, người ta có thể gọi đây là lễ hội văn hóa Nhật Bản. Nhìn nhạc jazz, hàng ghế dài trong chính điện, người ta lại thấy một Phật giáo đã được Mỹ hóa. Nhưng cả hai cách nhìn đều bỏ lỡ điều đang diễn ra: một cộng đồng không lựa chọn giữa Nhật Bản và Hoa Kỳ, mà sống bằng cả hai lớp ký ức. Những gì tưởng như pha trộn lại chính là hình thức toàn vẹn của đời sống ấy.

Cái bẫy của “tính chân thực”

Phật giáo Shin là một tên gọi tắt, tên đầy đủ của học phái này là Jōdo-Shinshū, tiếng Hán là “Tịnh độ - Chân tông” (浄土真宗). Tên gọi này cho thấy Phật giáo Shin cũng là Phật giáo Tịnh độ, nhưng được ghép thêm một chữ mới là chữ “chân”, có nghĩa là đúng thật, chân chính hay nguyên thủy. Trong hơn một thế kỷ hiện diện ở Bắc Mỹ, Phật giáo Shin bị đặt vào thế tiến thoái lưỡng nan. Khi giữ lại di sản Nhật Bản, cộng đồng bị xem là “ngoại quốc”, chỉ có giá trị truyền thống hoặc sắc tộc, chứ không thật sự thuộc về nước Mỹ. Khi thích nghi với xã hội Mỹ, thay chiếu tatami bằng ghế dài, dùng hình thức tổ chức quen thuộc hoặc gọi cơ sở của mình là “giáo hội”, thì họ lại bị chê là “quá Kitô giáo”, vì thế không còn là Phật giáo đích thực.

Đây không chỉ là bất đồng về nghi lễ hay kiến trúc. Ẩn sau đó là câu hỏi về quyền lực: Ai có quyền quyết định thế nào là Phật giáo chân chính? Một cộng đồng người da trắng cải đạo có thể loại bỏ nghi lễ, giản lược giáo lý hoặc kết hợp thiền với tâm lý học hiện đại mà vẫn được ca ngợi là đổi mới. Nhưng khi một cộng đồng người Mỹ gốc Á điều chỉnh cách thực hành để tồn tại trong môi trường đầy kỳ thị, thì chính sự điều chỉnh ấy lại bị dùng để nghi ngờ về tính chân thực của họ.

Phật giáo Shin ở Mỹ

Học giả Natalie Quli gọi khuynh hướng tìm kiếm một truyền thống thuần khiết trong quá khứ là “nghiên cứu cứu vãn”. Theo cách nghĩ ấy, “Phật giáo thật sự” phải tồn tại ở một thời đại xa xưa, trước khi hiện đại hóa, di cư và giao thoa văn hóa. Một truyền thống sống ở phương Tây, sử dụng tiếng Anh và tiếp nhận các hình thức bản địa dễ bị xem là bản sao đã méo mó của một nguyên bản tưởng tượng nào đó.

Thế nhưng chưa từng có một Phật giáo tồn tại tách biệt khỏi lịch sử và văn hóa. Giáo pháp chỉ bước vào đời sống qua một ngôn ngữ cụ thể, trong những nghi lễ, kiến trúc, quan hệ gia đình và thiết chế cộng đồng cụ thể. Ngay cả việc dịch dukkha là “khổ đau” (suffering) thay vì “tính bất toại nguyện” (unsatisfactoriness) cũng đã là một lựa chọn diễn giải. Không có một vị trí nào hoàn toàn trong suốt để từ đó người ta tiếp nhận giáo pháp mà không mang theo thế giới của mình.

Một nghi thức châu Á thường bị gọi là “văn hóa”; một buổi thiền được diễn giải bằng ngôn ngữ tâm lý trị liệu lại dễ được xem là “phổ quát”. Sự khác biệt ấy tiết lộ cách chủng tộc vận hành trong đời sống tôn giáo: Cái thuộc về nhóm thiểu số bị đóng khung như bản sắc riêng, còn kinh nghiệm của nhóm đa số được nâng lên thành chuẩn chung. Phật giáo Shin đã khiến sự bất cân xứng đó trở nên rõ rệt.

Vượt khỏi mô hình “hai truyền thống Phật giáo”

Mô hình “hai truyền thống Phật giáo” thường đặt người nhập cư châu Á ở một phía và người bản địa cải đạo ở phía kia. Nhưng trong khảo sát toàn quốc năm 2014 về Giáo hội Phật giáo Hoa Kỳ (cộng đồng Phật giáo Shin lớn nhất Bắc Mỹ), Giáo sư Anne Spencer phát hiện khoảng một phần tư thành viên không có tổ tiên châu Á. Đây cũng không phải hiện tượng mới. Người bản địa nơi đây đã tham gia Phật giáo Shin với tư cách tín đồ, lãnh đạo và tu sĩ từ đầu thế kỷ XX.

Ngày nay, trong một ngôi chùa Phật giáo Shin có thể gặp người Mỹ gốc Nhật thế hệ thứ năm, người Mỹ bản địa thế hệ thứ hai hoặc thứ ba, người mới cải đạo và người sinh ra trong gia đình Phật giáo. Điều liên kết họ không chỉ là huyết thống mà còn là một đời sống tôn giáo chung. Gọi Shin đơn thuần là “Phật giáo Nhật Bản” là thiếu chính xác về nhân khẩu học; nó biến một cộng đồng đã cắm rễ nhiều thế hệ thành khách trú ngay trên quê hương của mình. Tuy nhiên, khẳng định tính Mỹ của Shin không có nghĩa là xóa bỏ nguồn gốc Nhật Bản. Một truyền thống không trở thành của Mỹ bằng cách quên nơi nó xuất phát. Trái lại, chính hành trình mang theo ký ức, chịu tổn thương và tái tạo cộng đồng trên vùng đất mới đã làm nên tính Mỹ của nó.

Cách bố trí của chánh điện theo truyền thống Phật giáo Shin ở Mỹ

Sự đối xử khác biệt giữa Shin và Zen (Thiền tông) càng làm rõ vấn đề. Shunryū Suzuki không đến Hoa Kỳ năm 1959 với mục đích ban đầu là xây dựng trung tâm Thiền San Francisco; ông đến làm trụ trì một ngôi chùa Thiền của người Mỹ gốc Nhật. Truyền thống Thiền tông của Mỹ và Phật giáo Shin có lịch sử nhập cư song hành. Vậy tại sao Thiền dễ được nhìn nhận như một Phật giáo Mỹ phổ quát, còn Shin vẫn bị giới hạn trong nhãn “Phật giáo sắc tộc”? Nếu nguồn gốc Nhật Bản không làm giảm tính Mỹ của Thiền tông, thì nó cũng không thể là lý do để phủ nhận tính Mỹ của Shin.

Một truyền thống Phật giáo sống động

Những cộng đồng Phật giáo khác có nhiều điều để học từ kinh nghiệm của Shin. Năm 2011, Hội nghị Đại giáo thọ đã họp tại New York để thảo luận việc ứng dụng giáo pháp trong những bối cảnh mới. Nhưng cộng đồng Shin đã vật lộn với chính câu hỏi ấy từ một thế kỷ trước: điều gì là cốt lõi, điều gì là hình thức; làm sao chuyển tải giáo pháp bằng tiếng Anh; làm sao nuôi dưỡng người trẻ; và làm sao để một cộng đồng vừa thay đổi vừa không đánh mất ký ức.

Lễ Obon ở Oakland là nơi cuộc đối thoại ấy trở nên hữu hình. Trò chơi hội chợ, nhạc jazz và trống taiko không trực tiếp là pháp hành. Tuy nhiên, chúng lại thu hút những người có thể không bao giờ tham dự một buổi giảng pháp. Người đến vì món ăn có thể lần đầu bước vào hondō, nhìn thấy Phật điện và gặp một cộng đồng Phật giáo đang sống giữa thành phố. Văn hóa, ở đây, không phải lớp trang trí phủ bên ngoài tôn giáo mà là chiếc cầu đưa con người đến với nhau.

Lễ hội còn giữ một vai trò ít thi vị nhưng thiết yếu: giúp ngôi chùa tồn tại. Giáo hội Phật giáo Hoa Kỳ hoạt động theo mô hình thành viên dựa trên hộ gia đình; hội phí được dùng cho việc bảo trì, giáo dục, lương nhân viên và sinh hoạt thanh thiếu niên. Khi số thành viên suy giảm và người trẻ rời địa phương, những lễ hội mở cửa cho công chúng tạo thêm nguồn thu và xây dựng quan hệ với khu dân cư.

Nói về tiền bên cạnh giáo pháp đôi khi bị xem là thiếu thanh cao. Nhưng một tôn giáo được sống cần mái nhà không dột, điện được thanh toán và những con người có thời gian chăm sóc cộng đồng. Một gian hàng xúc xích nóng không giảng giáo lý Tịnh độ, nhưng doanh thu của nó có thể giúp ngọn đèn trong hondō tiếp tục sáng. Đối lập “tinh thần” với “vật chất” quá dễ dàng sẽ khiến người ta quên rằng mọi truyền thống đều cần những điều kiện rất cụ thể để chuyên chở cái thiêng liêng qua thời gian.

Đó là chiều sâu thật sự của sự thích nghi. Nó không chỉ là đổi chiếu tatami thành hàng ghế dài hay dịch một bài tụng sang tiếng Anh. Thích nghi là công việc giúp một cộng đồng duy trì khả năng nhớ, thực hành và truyền lại. Nó diễn ra trong những quyết định nhỏ về ngôn ngữ, tiền bạc, giáo dục con trẻ và cách mở cửa với hàng xóm. Có lựa chọn thành công, có lựa chọn gây tranh cãi; nhưng không lựa chọn nào diễn ra ngoài lịch sử.

Khi chiều xuống ở Oakland, tiếng jazz hòa với tiếng trống taiko. Những người thuộc nhiều thế hệ bước vào điệu bon odori, một điệu múa bắt nguồn từ lòng biết ơn của người con đối với mẹ, nay được thực hành giữa phố xá một thành phố Mỹ. Không cần xác định phần nào là Nhật Bản và phần nào là Hoa Kỳ. Chính nhu cầu phân tách ấy đã trở nên không còn thích hợp.

Vì thế, Phật giáo Shin không cần được “công nhận” như một vị khách cuối cùng được mời vào ngôi nhà Phật giáo Mỹ. Bởi cộng đồng này đã góp phần dựng nên ngôi nhà ấy. Những chiếc đèn lồng ở Oakland, ký ức về trại giam tại Utah, hàng ghế dài trong hondō và gian hàng xúc xích nóng đều là những phần của cùng một câu chuyện. Phật giáo Shin không phải đang trở thành Phật giáo Mỹ. Sau hơn một thế kỷ, nó vốn đã là Phật giáo Mỹ. 

Tâm Tuệ tổng hợp, theo lionsroar.com