Đi tìm sự bình an nội tâm: Biện pháp giải quyết xung đột

Vì sao xung đột?

Một vụ va quẹt xe trên đường phố, một cái nhìn “đểu”, một lần mời bia không nhận được sự đáp lễ, một sự tranh chấp hát karaoke trong đám tiệc, đều có thể kết thúc bằng án mạng. Có những cái chết đến bất ngờ mà ngay cả người trong cuộc khi nhớ lại cũng bàng hoàng vì lối hành xử hoang dã, bản năng của mình.

Ngay trong trường học, hiện tượng “bạo lực học đường” gần đây đang ở mức báo động. Chỉ riêng trong các tháng 9-11 năm 2025, hàng loạt vụ việc đau lòng đã xảy ra 

Khi chuyện một nam sinh lớp 12 Trường THPT Đặng Thai Mai (xã Quảng Bình, tỉnh Thanh Hóa) bị bạn đâm tử vong sau giờ tan học vào trưa 17-10(1) chưa kịp nguôi thì một nam sinh lớp 10 (Giáo dục thường xuyên, Trường Cao đẳng Nông nghiệp Thanh Hóa) lại bị bốn bạn học cùng trường hành hung ngay trong lớp học đến nguy kịch và tử vong(2). Không chỉ ở Thanh Hóa mà ở các nơi khác cũng rộ lên, như ở Hà Nội, Hà Tĩnh, TP. Hồ Chí Minh, An Giang… 

Ở cấp độ quốc gia, các cuộc chiến bùng nổ giữa Ukraine - Nga hay trên Dải Gaza vẫn chưa ngày nào ngưng tiếng súng. Nhiều khu vực khác cũng âm ỉ những tranh chấp ngấm ngầm như Thái - Campuchia hay Biển Đông… 

Nguyên nhân từ đâu?

Từ những vụ việc ấy, bà Nguyễn Phương Linh - chuyên gia về quyền trẻ em và giáo dục cho hay, bạo lực học đường không chỉ là hành vi bộc phát của một vài cá nhân, mà là hệ quả của một xã hội đang chịu nhiều áp lực, thiếu kỹ năng cảm xúc, thiếu kết nối và thiếu cơ chế hỗ trợ tinh thần. Theo bà Linh, nguyên nhân gốc rễ xuất phát từ nhiều tầng. Ở gia đình, nhiều cha mẹ vẫn quan niệm “thương cho roi cho vọt”, coi trừng phạt là một cách dạy con. Khi trẻ thường xuyên bị mắng mỏ, đánh đòn hoặc chứng kiến bạo lực trong nhà, các em học cách phản ứng bằng bạo lực thay vì đối thoại. Khi bạo lực vẫn được xem là “một hình thức giáo dục”, nó dễ dàng đi vào trường học, trở thành mô hình hành vi mà trẻ sao chép(3).

Về vấn đề này, trong kinh Đại khổ uẩn thuộc Trung bộ, Đức Phật chỉ rõ chiến tranh xung đột xảy ra do lòng tham của con người đối với các dục lạc, nghĩa là do lòng ham muốn thỏa mãn các đối tượng hấp dẫn hoặc thuộc giác quan như sắc đẹp, tiếng hay, hương thơm, vị ngon, cảm xúc êm dịu, hoặc muốn có những cái mà kẻ khác đang chiếm hữu mà con người rơi vào tranh chấp, tranh đoạt, chiến tranh, tàn sát lẫn nhau. Nói khác đi, chính sự khao khát thỏa mãn các ý thích, các thú vui giác quan hay tham dục là đầu mối của chiến tranh xung đột xảy ra giữa con người và con người, giữa các tầng lớp xã hội hay giữa các quốc gia. Bản kinh nêu rõ: 

“Này các Tỳ-kheo, do dục làm nhân, do dục làm duyên, do dục làm nguyên nhân, do chính dục làm nhân, vua tranh đoạt với vua, Sát-đế-lợi tranh đoạt với Sát-đế-lợi, Bà-la-môn tranh đoạt với Bà-la-môn, gia chủ tranh đoạt với gia chủ, mẹ tranh đoạt với con, con tranh đoạt với mẹ, cha tranh đoạt với con, con tranh đoạt với cha, anh em tranh đoạt với anh em, anh tranh đoạt với chị, chị tranh đoạt với anh, bạn bè tranh đoạt với bạn bè. Khi họ đã dấn thân vào tranh chấp, tranh luận, tranh đoạt, họ công phá nhau bằng tay, họ công phá nhau bằng đá, họ công phá nhau bằng gậy, họ công phá nhau bằng kiếm. Ở đây họ đi đến tử vong, đi đến sự đau khổ gần như tử vong. Lại nữa, này các Tỳ-kheo, do dục làm nhân... họ cầm mâu và thuẫn, họ đeo cung và tên, họ dàn trận hai mặt, và tên được nhắm bắn nhau, đao được quăng ném nhau, kiếm được vung chém nhau. Họ bắn nhau bằng tên, họ đâm nhau bằng đao, họ chặt đầu nhau bằng kiếm. Ở đây họ đi đến tử vong, đi đến sự đau khổ gần như tử vong”(4).

Nói theo giáo lý nhà Phật, là do Tập đế (Samudaya) - nguyên nhân tối hậu của khổ - mà có xung đột. Nguyên nhân căn bản của khổ là: tham (taṇha) và sự chấp thủ được thúc đẩy bởi các yếu tố tâm lý bất thiện như ích kỷ, mong muốn sở hữu và quyền lực vô hạn; sân (dosa): sự thù hận, giận dữ và oán giận; si (moha): sự vô minh, thiếu hiểu biết về bản chất thực tại, bao gồm cả sự chấp chặt vào một cái tôi riêng biệt, thường còn. Vì cái tôi ấy che mờ lý trí, ai nghịch với suy nghĩ hay mong muốn của mình thì cần phải loại trừ.

Giải quyết vấn đề từ đâu?

Tôn giả Maha Kaccāna (Ma-ha Ca-chiên-diên) làm rõ hơn chủ trương giải quyết xung đột của Bậc Đạo sư khi nói rằng theo quan điểm duyên sinh, chiến tranh sẽ chấm dứt, không hiện hữu, nếu các duyên hay điều kiện hỗ trợ cho nó sinh khởi không có mặt hay bị loại trừ.

Phật dạy: “Chấn động, này các Tỳ-kheo, là tham. Chấn động là mụn nhọt. Chấn động là mũi tên. Do vậy các Tỳ-kheo, các ông cần phải học tập: Tôi sẽ sống với tâm không chấn động(5). 

Như vậy, từ quan điểm chiến tranh khổ đau do nhân tham dục, Đức Phật chủ trương chấm dứt chiến tranh, tranh chấp bằng con đường ly dục, điều phục lòng tham, chế ngự và đoạn tận lòng ham muốn. Do đó, Đức Phật chủ trương đoạn tận tham, đoạn tận sân, đoạn tận si.

Theo bà Linh, một xã hội văn minh không phải là nơi không có xung đột, mà là nơi con người biết giải quyết xung đột bằng thấu hiểu và tôn trọng. “Cần cả một ngôi làng để nuôi dưỡng một đứa trẻ” và “ngôi làng” ấy, gồm gia đình, nhà trường, truyền thông, cộng đồng và không gian mạng, phải cùng nhau kiến tạo môi trường yêu thương, an toàn, có kỷ luật và niềm tin.

“Mỗi khi chúng ta chọn yêu thương thay vì trừng phạt, lắng nghe thay vì phán xét, là đang lan tỏa văn hóa nhân ái. Khi đó, bạo lực không còn là vấn đề của riêng ai, mà là bài học để cả xã hội cùng trưởng thành, bằng văn hóa, bằng trí tuệ cảm xúc và bằng tình người”, bà Linh chia sẻ(6).

Nhà trường và giáo viên nên thường xuyên tổ chức các hoạt động mang tính hướng thiện và định hướng nhân cách cho học sinh, tạo môi trường học tập và giảng dạy lành mạnh. Bố mẹ cần tạo ra môi trường sống lành mạnh, yêu thương cho con cái. Giáo dục cho trẻ em lòng nhân ái là một quá trình dài, liên tục, cần sự kiên nhẫn, nhất quán từ gia đình, nhà trường và môi trường xung quanh. Giáo dục lòng nhân ái hay từ bi giúp trẻ biết yêu thương, không gây hại đến người và vật. Chúng ta cần hiểu khái niệm “từ bi” trong Phật giáo. Phật giáo chia lòng thương yêu thành hai yếu tố chính: từ (mettā) là đem lại niềm vui, hạnh phúc cho người khác; bi (karuṇā) là cứu khổ, tức là thương xót và hành động để giúp người khác thoát khỏi đau khổ. Qua đó, phát triển trí tuệ cảm xúc (EQ), làm nền tảng cho cuộc sống hạnh phúc hàng ngày.

Trong vô số những lời dạy của Đức Phật, lập trường giải quyết xung đột bằng con đường hòa bình của Ngài biểu lộ sâu sắc trong nhiều câu chuyện. Trong kinh Phật tự thuyết (Udāna) thuộc Tiểu bộcó chép câu chuyện Đức Thế Tôn vào buổi sáng đắp y, cầm bình bát đi vào thành Sāvatthi để khất thực. Trên đường đi, khi thấy nhiều thiếu niên đang hành hạ các con cá, Ngài đã đi đến các thiếu niên ấy và nói:

- Này các thiếu niên, các con có sợ đau khổ không? Các con không ưa thích khổ phải không?

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn, chúng con sợ đau khổ. Chúng con không ưa thích khổ.

Rồi Thế Tôn ngay trong lúc ấy nói lên lời này:

Nếu ngươi không ưa khổ,

Dầu bất cứ chỗ nào,

Chớ làm các nghiệp ác,

Trước mặt hay sau lưng.

Nếu ngươi làm, sẽ làm,

Các nghiệp ác, bất thiện,

Người không giải thoát khổ,

Dầu nhảy vọt và chạy(7). 

Làm sao nuôi dưỡng bình yên nội tâm?

Phải vun trồng và nuôi dưỡng sự bình yên nội tâm bắt đầu như một sự nỗ lực cá nhân, mà tác động tập thể của nó không thể không nói đến như một nguồn sức mạnh từ tha lực. Hãy tưởng tượng một thế giới mà các trường học ưu tiên trí tuệ cảm xúc, các doanh nghiệp khuyến khích chánh niệm và các chính phủ nhấn mạnh lòng trắc ẩn trong việc hoạch định chính sách. Một sự thay đổi như vậy sẽ tạo ra một nền văn hóa mà sự bình an không chỉ là một lý tưởng mà là một hiện thực sống động.

Kinh Mật hoàn thuộc Trung bộ cho biết quan điểm của Đức Phật, ở đó Ngài khẳng định một người bình an là một người không còn bị trói buộc bởi dục vọng, không bị ám ảnh bởi các vọng tưởng, không có nghi ngờ do dự đối với điều gì, đã đoạn diệt mọi lo lắng dao động, không còn tham ái đối với sự hiện hữu và không hiện hữu, không tranh luận với một ai ở đời. Đồng thời nêu rõ hý luận vọng tưởng (papañcasannasankhā) là nguyên nhân của mọi tranh chấp, chiến tranh; và chỉ rõ cách thức loại bỏ chiến tranh, thiết lập hòa bình, đó là không tùy hỷ, đón mừng và chấp thủ các hý luận vọng tưởng sinh khởi. 

H.W. Schumann nêu nhận xét rằng từ bi là nét chính trong tính cách của Bậc Đạo sư. “Đức Phật có tâm từ rộng lớn hướng đến mọi cảnh giới của sự sống…”(8). Ngài tôn trọng sự sống và hạnh phúc của mọi loài bởi một lẽ duy nhất:

Ai mưu cầu hạnh phúc,

Bằng cách hại chúng sinh,

Các loài thích an lành,

Ðời sau chẳng hạnh phúc(9).

Ngài phản đối chiến tranh, xem việc chinh phục người khác bằng vũ lực là hạ sách, chỉ chồng chất thêm oán thù. Ngài kêu gọi hòa bình, cho rằng tự thắng mình mới là chiến công oanh liệt nhất, hơn thắng cả ngàn quân địch ở chiến trường.

Dầu tại bãi chiến trường,

Thắng ngàn ngàn quân địch,

Không bằng tự thắng mình,

Chiến công ấy - kỳ tích(10).

Ngoài nếp sống an bình của tự thân và những cống hiến lớn cho mục tiêu hòa bình lâu dài thông qua những lời dạy sáng suốt và đầy từ tâm của Ngài, Đức Phật cũng trực tiếp hoặc gián tiếp can ngăn những cuộc giết hại, tranh chấp và chiến tranh xảy ra trong thời đại của Ngài.

Bình yên nội tâm là trạng thái cân bằng về tinh thần và cảm xúc, ở đó cá nhân cảm thấy hài lòng, tập trung và không lo lắng. Cảm giác bình yên này không tồn tại riêng lẻ; nó ảnh hưởng sâu sắc đến cách mọi người tương tác với người khác. 

Mặt khác, sự thiếu bình yên nội tâm thường biểu hiện dưới dạng thất vọng, tức giận và thù địch, có thể leo thang thành xung đột giữa các cá nhân hoặc xã hội. Lịch sử cho thấy các tranh chấp toàn cầu thường phát sinh từ các cá nhân hoặc nhà lãnh đạo bị thúc đẩy bởi nỗi sợ hãi, bất an hoặc cái tôi không được kiểm soát. Chúng ta thấy qua những cuộc chiến tranh thế giới khi các nhà lãnh đạo vì tham vọng cá nhân hay do những toan tính bất chấp nhân tình, sẵn sàng ném hàng vạn hàng triệu sinh mạng vào cuộc chiến chỉ vì tâm họ nặng oán thù, dục vọng. Do đó, giải quyết sự hỗn loạn bên trong của các cá nhân là một chiến lược quan trọng để ngăn ngừa các xung đột lớn hơn. 

Để đạt an bình nội tâm cần phải có: chánh niệm, kiểm soát cảm xúc, kết nối với tha nhân, phát triển lòng từ bi và sự nhẫn nại.

Hạnh nhẫn nhục có thể đối trị trực tiếp sân giận nhưng chỉ có trí tuệ tính Không mới tận trừ được sân giận.

Mỗi cá nhân đều có sức mạnh ảnh hưởng đến cộng đồng bằng cách nuôi dưỡng sự hòa hợp bên trong chính họ.

Vui thay, chúng ta sống,

Không hận, giữa hận thù!

Giữa những người thù hận,

Ta sống, không hận thù(11). 

Vậy đó, thế giới bình yên khi tâm con người bình yên. Tâm bình, thế giới bình.

Nuôi dưỡng Tứ vô lượng tâm (từ, bi, hỷ, xả) để chuyển hóa những cảm xúc tiêu cực đối với người khác là rất quan trọng cho việc xây dựng lại mối quan hệ và hòa giải. 

Phải biết đồng cảm. Trước khi tham gia giải quyết xung đột, người ta được khuyến khích hiểu rõ sự khổ của chính mình và sau đó đặt mình vào vị trí của đối phương để hiểu nỗi đau và quan điểm của họ, từ đó làm sạch “mũi tên của sự phân biệt”.

Hiểu về Diệt đế (Nirodha) là biết rằng xung đột có thể chấm dứt khi các nguyên nhân gốc rễ của nó (tham ái, thù hận và vô minh) được dập tắt; và Đạo đế (Magga) dạy rằng phương pháp để chấm dứt xung đột là thực hành Bát chánh đạo, trong đó chú ý đến chánh ngữ - tránh nói dối, nói lời ly gián (chia rẽ), nói lời hung ác và nói chuyện phiếm vô ích. Nó bao gồm việc nói lời chân thật, dịu dàng và mang tính xây dựng để thúc đẩy sự hòa hợp và thấu hiểu. Ngoài ra cần quan tâm đến chánh nghiệp để kiêng tránh bạo lực và các hành vi vô đạo đức khác. Trong xung đột, điều này có nghĩa là đáp lại bằng sự bất bạo động. Phát triển định qua chánh tinh tấn - tích cực làm việc để ngăn chặn các trạng thái bất thiện (như giận dữ hoặc ác ý) phát sinh và vun bồi các trạng thái thiện lành (như lòng từ bi). Ngoài ra cần phát triển chánh niệm - chú tâm vào khoảnh khắc hiện tại, bao gồm cả ý nghĩ, cảm xúc và cảm giác cơ thể mà không phán xét. Điều này cho phép tự quán chiếu và nhận thức được vai trò cũng như phản ứng của chính mình trong xung đột.

Bằng cách tập trung vào việc chuyển hóa các trạng thái nội tâm của mình, một người có thể tiếp cận xung đột bên ngoài với thái độ an lạc, bất bạo động và trí tuệ, dẫn đến một quá trình giải quyết bền vững và được hai bên chấp nhận.

Và ngày ấy, lớp học sẽ vang rộn tình yêu và tiếng cười: 

Này em vang tiếng cười

Giờ chơi không e ngại

Trường lớp đó mới xây là nơi, 

Ngày xưa, giam bao người

Già nua hay thơ dại

Trại cũ đã biến ra trường đời

Hoa hồng nở ở giữa vườn chơi(12).

Và khi về nhà thì, 

Dường như tôi yêu ông láng giềng

Người xa xôi ai cũng như quen

Còn yêu thêm cả người oán ghét

Giấc chiêm bao là giấc mơ tiên(13).

Tại sao chúng ta không tự cùng nhau giải quyết xung đột ngay từ khi nó khởi phát, bắt đầu từ trong tâm thức mỗi người để thấy cuộc đời đáng yêu và đáng sống biết bao khi hình ảnh và lời dạy của Đức Phật vẫn vọng lại trong ta, quanh ta, hiện thể và hộ trì ta theo những thiện ý, thiện nghiệp mà ta đang thực hiện trong từng giây phút tồn tại trên mặt đất này. Lời kinh xưa vẫn còn nguyên giá trị vĩnh hằng nhắc nhở ta: An bình nội tâm là điều kiện tiên quyết cho xử lý mọi tranh chấp.

--------------------------

(1)https://vietnamnet.vn/canh-bao-nong-sau-vu-nam-sinh-lop-12-bi-dam-tu-vong-2454466.html.

(2)https://tuoitre.vn/mot-nam-sinh-bi-danh-trong-thuong-trong-truong-hoc-o-thanh-hoa-20251103153945845.htm.

(3)https://vov.vn/xa-hoi/bao-luc-hoc-duong-vi-sao-ngay-cang-con-do-va-nghiem-trong-post1239318.vov.

(4)Đại kinh khổ uẩn, Trung bộ (Majjhima Nikāya) (2020), HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo. 

(5)Kinh Bó lúa, Tương ưng bộ (Saṁyutta Nikāya) (2013), HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Tôn Giáo.

(6)https://vov.vn/xa-hoi/bao-luc-hoc-duong-vi-sao-ngay-cang-con-do-va-nghiem-trong-post1239318.vov.

(7)Kinh Tiểu bộ, (2022), phẩm Thiếu niên, HT.Thích Minh Châu dịch, NXB.Hồng Đức.

(8)H.W. Schumann, (2016) The Historical Buddha, Motilal Banarsidass Publishers Pvt. Ltd.

(9)Pháp cú, kệ 130.

(10)Pháp cú, kệ 103.

(11)Kinh Pháp cú, kệ 197.

(12)Phạm Duy, Bình ca 1.

(13)Phạm Duy, Bình ca 3.

(NSGN - 357)

Nguyên Cẩn