Nhiếp ảnh gia Nicolas Cornet: Ngôi chùa Việt là không gian cộng đồng vô cùng độc đáo

Năm 2018, ông cho ra mắt tác phẩm Chùa Việt Nam - thành quả từ dự án mà ông khởi xướng và thực hiện tập hợp hàng trăm bức ảnh được chụp trong suốt 3 năm tại hơn 30 ngôi chùa và một số đền miếu trên khắp Việt Nam.

Nicolas Cornet với các chú tiểu ở chùa Diệu Đế; ảnh do Quốc Anh - một học viên của ông chụp ở Huế năm 2017

Trong suy nghĩ của Nicolas Cornet, khi rất nhiều quốc gia khác trong khu vực với diện tích lớn và nền văn hóa từng vô cùng đồ sộ đã trải qua nhiều biến cố lịch sử to lớn, kéo theo đó, vô số ngôi chùa đã bị tàn phá bởi con người lẫn thời gian thì tại Việt Nam, những ngôi chùa vẫn giữ được sức sống âm ỉ qua hàng thế kỷ. Ở đó, ngoài nhu cầu về thực hành tâm linh, con người còn gởi gắm những tâm tư, tình cảm của mình, và ngôi chùa Việt, phần nào đó cũng là nơi chứng kiến nhịp sống, sinh hoạt hết sức bình dị, đời thường mà không có sự ngăn cách nào.

Cuối tháng 5-2026, sau một thời gian dài vắng mặt, Nicolas Cornet đã mang Chùa Việt Namtrở lại với công chúng qua triển lãm cùng tên được tổ chức tại IDECAF và tiếp đó, cuối tháng 6-2026, Chùa Việt Nam được ông giới thiệu đến với công chúng Hà Nội. 

Sân trước và mái chùa Giác Lâm, TP.HCM được trang trí với những tượng gốm

Trong dịp này, GN đã có dịp trò chuyện cùng Nicolas Cornet để lắng nghe những suy nghĩ, chia sẻ của ông xoay quanh Chùa Việt Nam, tác phẩm xuất phát từ mong muốn ghi lại diện mạo của những không gian tâm linh đặc biệt trước khi nhiều nơi trải qua quá trình trùng tu, tái thiết và ít nhiều mất đi vẻ đẹp nguyên bản của nó. Nhất là trong khi rất nhiều ngôi chùa trong các bức ảnh đã thay đổi hoàn toàn bởi quá trình đô thị hóa, được trùng tu hay xây mới lại:

* Rất vui khi được thấy ông trở lại cùng công chúng Việt Nam, Nicolas Cornet. Trước đây và cả hiện tại nữa, chúng tôi muốn biết điều gì đã khiến ông lựa chọn và gắn bó với những ngôi chùa Việt trong công việc nhiếp ảnh của mình?

- Điều khiến tôi đến Việt Nam và chọn chùa chiền làm chủ đề cho công việc của mình, trên hết, là sự quan tâm và tò mò của tôi về di sản văn hóa, cả trên phương diện kiến ​trúc lẫn nghệ thuật. Ở một khía cạnh khác, tôi luôn chú tâm đến các hình thái tâm linh khác nhau mà người dân đã vun đắp ở đất nước của họ.

Đối với một du khách, việc khám phá các ngôi chùa ở Việt Nam - dù là vùng nông thôn cũng như trong các thành phố - cũng đồng nghĩa với cơ hội được du hành đến những chốn tĩnh lặng, một số trong đó rất linh thiêng. Những địa điểm đó đều tỏa ra nguồn năng lượng đặc biệt khiến cho việc khám phá chúng mang lại cho chúng ta nhiều hỷ lạc. 

Riêng với cuốn sách Chùa Việt Nam khác với lần xuất bản trước, trong lần tái bản này, tôi có cơ hội giới thiệu rộng rãi các nội dung trong sách đến công chúng Việt Nam bằng tiếng Việt.

Lối qua chùa Thiên Mụ vào sáng sớm, với các trụ biểu và tháp Phước Duyên đã trở thành biểu tượng của Huế

* Sau chừng đó thời gian kể từ thời điểm dự án Chùa Việt Nam ra đời, ông đã trở lại những địa điểm mà mình từng chụp trong sách và nhận thấy chúng thay đổi như thế nào so với trước đây chưa?

Thỉnh thoảng khi có dịp, tôi trở lại một vài ngôi chùa mà tôi đã chụp ảnh trước đây và nhận thấy ít nhiều thay đổi ở đó. Tuy nhiên, trên phương diện rộng hơn, tôi không thực hiện một cuộc khảo sát có hệ thống nào cả mà chỉ để các đồng nghiệp người Việt của mình tiếp tục việc quay lại các ngôi chùa một cách ngẫu nhiên và ghi lại những thay đổi ở đó.

* Chúng tôi muốn hỏi thêm một chút, yếu tố chủ đạo nào đã khiến ông - một nhiếp ảnh gia người Pháp dành nhiều sự say mê và chú tâm đến những ngôi chùa Việt đến vậy?

- Nếu nói về động lực để tôi bắt đầu dự án Chùa Việt Nam phải kể đến việc nhiều lần, tôi muốn đến thăm những ngôi chùa cổ tại khu vực Hà Nội, nhưng khi đến nơi lại là lúc những bộ phận như mái, tường hay xà nhà có từ xưa đã bị dỡ bỏ toàn bộ. Vì vậy, tôi không còn gì để xem nữa. 

Tôi đã từng rất sốc! Ở châu Âu, khi các chuyên gia bảo tồn trùng tu các công trình cổ, họ rất cẩn thận để bảo lưu càng nhiều cấu kiện nguyên bản càng tốt; thay thế các bộ phận bị hư hỏng bằng nguyên vật liệu được phục chế lại bởi các nghệ nhân lành nghề, những người có tay nghề và nắm vững kỹ thuật truyền thống cần thiết để khôi phục các bộ phận này về gần nhất với trạng thái ban đầu.

Cơn mưa lớn nhìn từ lối lên thượng điện chùa Bút Tháp, Bắc Ninh

Chính lúc đó, những biến đổi đã thúc đẩy tôi bắt đầu biên soạn một “hồ sơ” về các ngôi chùa lớn của Việt Nam để tôi có thể giới thiệu về chúng, với những gì đã vốn có, trong một khoảng thời gian nhất định. Điều này rất quan trọng đối với tôi. Một mặt là vì tất cả bạn bè tôi, những tín đồ thường lui tới thăm viếng những ngôi chùa trong dịp Tết Nguyên đán hay các ngày lễ lớn của đạo Phật, và mặt khác, là vì tất cả những người yêu thích văn hóa và nghệ thuật Việt Nam.

Xa hơn một chút, đối với các thế hệ tương lai, tôi cũng muốn cho họ thấy những ngôi chùa này đã từng trông như thế nào vào một thời điểm nhất định. Với nỗ lực của mình trong việc tìm hiểu văn hóa, tôi luôn cố gắng chia sẻ những phát hiện và thông tin lý thú đến với bạn bè, đồng nghiệp của tôi cũng như con cháu của họ, để lưu giữ phần nào nét văn hóa Việt Nam, đưa tới cái nhìn hướng về tương lai song hành cùng việc tìm tòi về quá khứ phong phú mà chúng ta đã có được.

Phơi lúa trước sân chùa Thầy, Hà Nội vào mùa thu hoạch

* Là một người nước ngoài đã từng một hoặc nhiều lần đến, thấy và nghe được tất cả những gì hiện hữu trong một chùa Việt, ông có cảm nhận như thế nào về mối liên hệ giữa ngôi chùa với đời sống của người Việt? Ông nghĩ “vẻ đẹp đích thực” của ngôi chùa Việt nằm ở đâu?

- Tại các ngôi chùa Việt, tôi đã rất ngạc nhiên trước sự đa dạng về tín ngưỡng và cả chức năng xã hội của chúng. Tôi bắt gặp những nhóm dân làng đến làm công đức, các gia đình đến tưởng niệm người thân đã khuất trong ngày giỗ, Phật tử đến bái sám, nhiều người đến thiền định, những phụ nữ đến cúng dường và cầu nguyện, rồi những người trẻ đến chụp ảnh “tự sướng” trong chùa để lưu giữ khung cảnh đẹp; và đôi khi, người ta đến xin ý kiến các vị ​​thầy về những chuyện ở tương lai,… 

Tóm lại, cả một tập hợp phong phú những thành phần khác nhau tìm đến để thụ hưởng không gian cộng đồng độc đáo này.

Buổi sáng bên tháp chuông chùa Đậu, Hà Nội

* Ông có nghĩ rằng cuộc sống hiện đại với những tiện nghi vật chất và công nghệ số phát triển vượt bậc có thể tách rời ảnh hưởng của ngôi chùa - một không gian có vai trò chủ đạo về tinh thần ra khỏi đời sống của người Việt, đặc biệt là ở những đại đô thị hay không?

- Tôi không cho rằng đời sống hiện đại có thể tách rời ảnh hưởng của chùa chiền khỏi cuộc sống của người Việt Nam, dù là ở các đô thị lớn. 

Ví dụ gần đây, trong khi ở Sài Gòn, tôi có dịp đến thăm lại chùa Giác Lâm với một người bạn có ý muốn học thiền. Tọa lạc giữa một khu phố nhộn nhịp, ngôi chùa này lại sở hữu một không gian rất đặc biệt - vừa dành cho các nghi lễ Phật giáo, vừa là nơi cho cư dân trong khu phố lui tới, có thể để cầu nguyện cho những người thân yêu đã khuất, tham gia các nghi lễ hay đơn giản chỉ tìm kiếm một nơi để chiêm nghiệm và tìm thấy sự thanh thản.

Các nhà sư tụng kinh trong chánh điện chùa Khleang, Cần Thơ

Trong không gian của ngôi chùa, chúng ta có thể tạm thời tách mình khỏi thế giới hối hả này và chú tâm, quay về với những điều thực sự quan trọng: chú ý đến bản thân, hơi thở và cách thở của mình - tất cả những thực hành giúp chúng ta nhìn nhận lại về sự liên đới mật thiết của mình với thế giới xung quanh, dù là trong môi trường đô thị, trong một đất nước hay trên cả hành tinh này mà chúng ta là một phần phụ thuộc.

Nó cũng cho phép chúng ta, ở vị trí một người lao động thành thị, giữa cuộc sống bận rộn, có cơ hội bình tâm lại, lánh mình khỏi những vấn đề công việc và gia đình, tạm đặt xuống những áp lực mà chúng ta phải đối mặt, và suy ngẫm về vị trí của mình giữa vạn hữu, mối liên hệ của chúng ta với mọi người, kết nối với tự thân và với cả thế giới tâm linh nữa.

Những người phụ nữ cầu nguyện trước bàn thờ Pháp Vân ở chùa Dâu, Bắc Ninh

* Cảm ơn ông đã dành thời gian trả lời phỏng vấn với báo Giác Ngộ. Mong rằng trong thời gian tới, ông sẽ có thêm nhiều dự án nhiếp ảnh ý nghĩa về văn hóa và đời sống Việt Nam!

Nguyễn Cường