Giữ tâm bình thản trước những thị phi trên mạng xã hội

Không ít trường hợp liên quan đến tu sĩ đã trở thành đề tài bàn luận sôi nổi, kéo theo vô số bình luận khen chê, phán xét, thậm chí tranh cãi gay gắt.

Đối với người học Phật, những tình huống như vậy đặt ra một câu hỏi rất thực tế: khi nghe hoặc đọc những thị phi liên quan đến tu sĩ trên mạng xã hội, ta nên giữ thái độ như thế nào để không đánh mất sự tỉnh thức của mình?

Đây không chỉ là câu chuyện của truyền thông hay dư luận, mà còn là một bài thực tập rất cụ thể về chánh niệm và chánh kiến trong đời sống hàng ngày.

Khi thông tin trở thành dòng chảy của cảm xúc

Thời đại mạng xã hội khiến thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có. Một câu chuyện, dù đúng hay sai, có thể nhanh chóng tạo nên làn sóng cảm xúc trong cộng đồng. Người thì bênh vực, người thì chỉ trích, người khác lại thêm thắt suy đoán. Trong dòng chảy ấy, rất dễ thấy một điều: cảm xúc thường đi trước sự thật.

Theo đó, chỉ cần một vài chi tiết gây sốc, dư luận có thể lập tức chia thành hai phe: một bên bảo vệ, một bên phê phán. Không ít người cảm thấy mình cần phải đứng về một phía. Nhưng trong quá trình đó, tâm dễ bị cuốn vào những cảm xúc mạnh như giận dữ, thất vọng, hoặc khinh miệt. Đối với người học Phật, đây chính là lúc cần quay lại quan sát tâm mình.

Trong kinh Pháp cú, Đức Phật dạy:

“Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo.

Nếu với ý ô nhiễm

Nói lên hay hành động,

Khổ não bước theo sau

Như xe theo vật kéo”.

Bài kệ này nhắc rằng mọi hành động, lời nói và phản ứng của con người đều bắt đầu từ tâm. Khi tâm bị kích động bởi cảm xúc, lời nói và hành động rất dễ đi theo hướng bất thiện.

Một trong những phản ứng phổ biến khi đọc tin về sai phạm của một tu sĩ là thất vọng. Nhiều người nghĩ rằng người tu phải hoàn hảo, phải vượt lên khỏi những yếu kém của con người. Khi nghe tin một vị tu sĩ vướng vào tranh chấp, tình cảm hay tài chính, họ cảm thấy niềm tin của mình bị tổn thương. Cảm giác ấy không phải là điều khó hiểu. Nhưng nếu không cẩn trọng, sự thất vọng có thể nhanh chóng biến thành tâm phán xét.

Cũng trong kinh Pháp cú, Đức Phật nhắc nhở rất rõ về tập khí mà các hành giả thường mắc phải:

“Dễ thay thấy lỗi người,

Lỗi mình thấy mới khó.

Lỗi người ta phơi bày

Như trấu tung trước gió;

Còn lỗi mình che đậy

Như kẻ gian giấu bài”.

Tất nhiên, lời dạy này của Ngài không nhằm phủ nhận việc phân biệt đúng sai, mà nhắc nhở người học Phật rằng việc nhìn lỗi người khác thường rất dễ dàng. Điều khó hơn là quay lại nhìn vào chính tâm mình.

Theo đó, khi đọc những thị phi trên mạng xã hội, ta có thể thử tự hỏi: phản ứng của mình đang được dẫn dắt bởi điều gì? Có phải là sự quan tâm chân thành đến đạo pháp, hay chỉ là sự tò mò và cảm xúc nhất thời?

Ở đây, một điều quan trọng cần được hiểu rõ là: tu sĩ cũng là con người đang trên con đường tu tập. Trong giáo pháp của Như Lai, việc xuất gia không có nghĩa là ngay lập tức trở thành bậc Thánh, đoạn tận mọi tham, sân, si. Người xuất gia vẫn phải trải qua quá trình tu tập lâu dài để chuyển hóa tam độc. Có người tiến nhanh, có người tiến chậm, có người thậm chí có lúc lạc hướng.

Ngay cả trong thời Đức Phật, Tăng đoàn cũng từng xuất hiện những trường hợp sai phạm. Các bộ luật của Tăng đoàn được hình thành chính từ những sự kiện cụ thể như vậy. Điều đó cho thấy Phật giáo luôn nhìn nhận đời sống tu học một cách thực tế. Sai lầm của cá nhân không phải là điều có thể loại trừ hoàn toàn, nhưng điều quan trọng là cách Tăng đoàn và cộng đồng xử lý những sai lầm ấy.

Vì vậy, khi nghe những thông tin tiêu cực liên quan đến tu sĩ, người Phật tử cần giữ cái nhìn tỉnh táo: phân biệt giữa cá nhân và cả Tăng đoàn, giữa một sự việc cụ thể và toàn bộ truyền thống Phật giáo.

Ảnh: iStock

Chánh niệm giữa dòng thông tin

Một trong những cách tốt nhất để giữ tâm bình thản trước thị phi là thực tập chánh niệm. Chánh niệm giúp ta nhận ra cảm xúc đang khởi lên trong tâm. Khi thấy mình đang tức giận, thất vọng hay phán xét, ta có thể dừng lại một chút để thở và quan sát.

Trong kinh Tứ niệm xứ, Đức Phật dạy người tu tập quán sát tâm như sau: “Khi tâm có tham, biết tâm có tham; khi tâm không tham, biết tâm không tham. Khi tâm có sân, biết tâm có sân; khi tâm không sân, biết tâm không sân”.

Áp dụng vào đời sống hiện đại, điều này có nghĩa là ta có thể nhận ra: “Tâm mình đang bực bội vì câu chuyện này”, hay “tâm mình đang muốn chỉ trích ai đó”. Chỉ cần nhận ra như vậy, sức mạnh của cảm xúc đã giảm đi rất nhiều.

Một hệ quả dễ thấy của thị phi trên mạng xã hội là sự lan truyền của lời nói gây tổn hại. Nhiều người chia sẻ, bình luận hoặc thêm thắt những thông tin chưa được kiểm chứng. Trong kinh Tăng chi bộ, Đức Phật khuyên rằng trước khi nói, cần xét xem lời nói ấy có bốn yếu tố này hay không: chân thật, lợi ích, đúng thời và nói với tâm từ.

Nếu một thông tin chưa được xác minh, việc lan truyền nó có thể gây tổn hại đến nhiều người. Không chỉ người bị nhắc đến, mà cả cộng đồng tôn giáo cũng có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, giữ tâm bình thản cũng có nghĩa là biết dừng lại trước khi chia sẻ hay bình luận.

Có lẽ, điều quan trọng nhất là nhớ rằng mục tiêu của người học Phật không phải là theo dõi thị phi, mà là chuyển hóa chính mình. Trong kinh Pháp cú, Đức Phật dạy:

“Tự mình làm điều ác,

Tự mình làm nhiễm ô.

Tự mình không làm ác,

Tự mình làm thanh tịnh.

Thanh tịnh hay nhiễm ô

Là tự ở nơi mình”.

Lời dạy này của Đức Thế Tôn nhắc rằng con đường tu tập nằm ở sự chuyển hóa nội tâm của mỗi người. Thị phi bên ngoài có thể đến rồi đi, nhưng nếu ta để tâm mình bị cuốn theo, thì sự bình an sẽ mất đi. Ngược lại, nếu giữ được chánh niệm, ta có thể xem những câu chuyện ấy như một lời nhắc nhở: con đường tu tập cần sự tỉnh thức liên tục. Không chỉ đối với tu sĩ, mà đối với tất cả chúng ta.

Thị phi trên mạng xã hội có lẽ sẽ còn tiếp tục xuất hiện. Đó là đặc điểm của thời đại truyền thông nhanh và rộng hiện nay. Nhưng đối với người học Phật, mỗi sự việc như vậy lại là một cơ hội thực tập. Cơ hội để quan sát tâm mình, để buông bớt phán xét, và để quay về với sự bình an nội tại.

Thật ra, khi ta không còn bị cuốn vào vòng xoáy của đúng - sai, khen - chê, tâm sẽ trở nên nhẹ nhàng hơn. Và trong sự nhẹ nhàng ấy, ta có thể tiếp tục bước đi trên con đường tu học với nhiều tỉnh thức hơn. Cố nhiên, giữ tâm bình thản trước thị phi không phải là thờ ơ với cuộc đời mà đó chính là cách để bảo vệ sự an ổn của chính mình, đồng thời giữ gìn niềm tin và sự trong sáng của con đường mà ta đang đi.

Lưu Đình Long