Chùa Bổ Đà: Niềm tin vào Đức Quan Âm và chốn tổ Thiền phái Lâm Tế giữa miền Kinh Bắc

Chùa trước thuộc địa phận hành chính của xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, nay thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh. Giữa những bức tường đất cổ, vườn tháp trầm mặc và kho kinh khắc gỗ hàng trăm năm tuổi, ngôi chùa vẫn gìn giữ một đời sống tâm linh mang dấu ấn riêng của vùng Kinh Bắc.

Từ tên gọi Bổ Đà đến tín ngưỡng thờ Quan Âm

Trong không gian tĩnh lặng dưới chân núi Phượng Hoàng, chùa Bổ Đà hiện lên với những lối đi lát đá, rặng tre xanh, tường đất phủ màu thời gian và những nếp nhà cổ nép mình dưới bóng cây.

Khác với nhiều ngôi chùa gây ấn tượng bằng quy mô tượng Phật hay những công trình đồ sộ, Bổ Đà mang vẻ trầm mặc của một chốn tu hành lâu đời. Nhưng điều làm nên bản sắc ngôi chùa không chỉ nằm ở kiến trúc, mà trước hết là những giá trị tín ngưỡng được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Dân gian Kinh Bắc từ lâu lưu truyền câu phương ngôn “Nam Hương Tích, Bắc Bổ Đà”, nhắc đến hai trung tâm tín ngưỡng Quan Thế Âm nổi tiếng ở miền Bắc. Chùa Bổ Đà còn được gọi là chùa Quán Âm, gắn với niềm tin vào lòng từ bi và sự cứu khổ, cứu nạn của vị Bồ Tát này. 

Tên gọi Bổ Đà cũng chứa đựng nhiều cách lý giải. Một cách giải thích cho rằng Bổ Đà là biến âm của Phổ Đà, gợi liên hệ với Phổ Đà Lạc Ca (Potalaka), nơi trụ xứ của Quan Thế Âm Bồ Tát trong truyền thống Phật giáo. Tuy nhiên, cũng có ý kiến liên hệ tên gọi này với chữ Phật Đà hoặc địa danh núi Bổ Đà. 

Chùa Bổ Đà cất giữ nhiều hiện vật quý giá khác như 39 pho tượng gỗ thời Lê Trung Hưng mang giá trị lịch sử và mỹ thuật cao. Ảnh: Lê Anh Dũng

Theo truyền thuyết dân gian, xưa có người tiều phu nghèo hiếm muộn, trong lúc lên núi kiếm củi thường niệm danh hiệu Quan Thế Âm. Sau khi được báo mộng, ứng nghiệm lời cầu con, người này dựng một ngôi chùa nhỏ, thờ tượng Quan Âm Tống Tử để tạ ơn.

Câu chuyện mang màu sắc huyền thoại, nhưng phản ánh một đặc điểm của tín ngưỡng Quan Âm trong đời sống người Việt: Đức Bồ Tát không chỉ hiện diện trong giáo lý giải thoát mà còn gần gũi với những mong cầu bình dị, nhất là khát vọng sinh con, gia đình bình an và vượt qua hoạn nạn. Tại Bổ Đà, tín ngưỡng Quan Âm vì thế mang hai chiều kích: lòng từ bi của Phật giáo Đại thừa và niềm tin dân gian vào sự che chở, cứu giúp con người.

Chốn tổ Lâm Tế và đạo lý Tứ Ân

Một nét đặc biệt khác của chùa Bổ Đà là sự giao thoa giữa các truyền thống Phật giáo và tín ngưỡng bản địa.

Tư liệu về ngôi chùa cho biết, nơi đây có sự hiện diện của tư tưởng Tam giáo đồng nguyên, với việc thờ Phật, Trúc Lâm Tam Tổ cùng các yếu tố thuộc Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian.

Điều đó phản ánh đặc trưng của đời sống tôn giáo Việt Nam: Các hệ tư tưởng không hoàn toàn tách biệt mà thường dung hòa, cùng góp phần định hình đạo đức và nếp sống cộng đồng. 

Đặc biệt, từ đầu thế kỷ XVIII, dưới sự mở mang của vị trụ trì Phạm Kim Hưng, chùa Bổ Đà phát triển thành một trung tâm quan trọng của Thiền phái Lâm Tế.

Vườn Tháp chùa Bổ Đà được coi là vườn tháp cổ kính, rêu phong và lớn nhất Việt Nam. Ảnh: Lê Anh Dũng

Khác với tín ngưỡng cầu nguyện vốn gần gũi với đông đảo Phật tử, truyền thống thiền môn đặt trọng tâm vào giới luật, tu tập, tham thiền và sự truyền thừa giữa các thế hệ tăng ni.

Bổ Đà từng là nơi các vị tổ sư khai trường thuyết pháp, đào tạo tăng đồ, duy trì sinh hoạt an cư kiết hạ. Đây là thời gian chư tăng tập trung tu học, trau dồi giới hạnh và củng cố đời sống tăng đoàn. 

Tên gọi Tứ Ân tự của ngôi chùa cũng gợi đến đạo lý báo ân trong Phật giáo, thường được hiểu qua bốn ân lớn: ân cha mẹ, ân Tam bảo, ân quốc gia và ân chúng sinh. 

Đạo lý ấy hướng người tu hành không chỉ đến sự giác ngộ của bản thân mà còn ý thức trách nhiệm với gia đình, đất nước và cộng đồng. Đó cũng là điểm gặp gỡ giữa tư tưởng Phật giáo và truyền thống trọng nghĩa, trọng tình của người Việt.

Vườn tháp và kho kinh - dấu ấn của sự truyền thừa

Nếu tín ngưỡng Quan Âm thể hiện khát vọng được che chở, thì khu vườn tháp chùa Bổ Đà lại gợi suy ngẫm về vô thường, sự tiếp nối và đời sống tu hành.

Dưới những tán cây xanh, hàng trăm năm qua, các ngôi tháp mộ bằng gạch, đá là nơi lưu giữ tro cốt, xá lị của nhiều thế hệ tăng ni thuộc Thiền phái Lâm Tế.

Điều đặc biệt là vườn tháp có cả tháp của tăng và ni. Theo cách nhận diện truyền thống được ghi nhận tại chùa, đỉnh tháp của tăng thường mang hình bình cam lộ đặt trên tòa sen, còn tháp của ni gắn hình búp sen. 

Những ngôi tháp không đơn thuần là nơi an táng. Trong truyền thống sơn môn, đó còn là dấu tích của sự kế thừa đạo pháp, thể hiện lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân đã dành cả cuộc đời cho việc tu học và hoằng pháp.

Nổi bật hơn cả trong kho tàng hiện vật của chùa Bổ Đà chính là bộ Mộc bản kinh Phật cổ nhất Việt Nam, được khắc trên gỗ thị vào khoảng năm 1741. Ảnh: Lê Anh Dũng

Bên cạnh vườn tháp, kho mộc bản kinh Phật là một giá trị đặc biệt của Bổ Đà.

Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, chùa lưu giữ 1.935 mộc bản, phản ánh hoạt động san khắc, truyền bá kinh điển và đào tạo tăng đồ trong nhiều thế kỷ. 

Đáng chú ý, nội dung kinh khắc tại Bổ Đà chủ yếu liên quan đến Quan Thế Âm Bồ Tát và giới luật. Điều này cho thấy sự gắn kết giữa tín ngưỡng từ bi, cứu độ với việc rèn luyện phẩm hạnh trong đời sống tu hành. 

Mỗi bản khắc gỗ không chỉ lưu giữ văn tự mà còn phản ánh công sức của nhiều thế hệ tổ sư trong việc truyền thừa giáo pháp. Khi kinh sách còn được nghiên cứu, tụng đọc và thực hành, giá trị của chúng vượt ra ngoài ý nghĩa của một hiện vật cổ.

Giữ mạch nguồn tâm linh giữa đời sống hiện đại

Giữa nhịp sống hôm nay, Bổ Đà vẫn mang dáng vẻ của một chốn thiền môn kín đáo. Những hành lang gỗ, khoảng sân gạch, bức tường đất và lối đi rợp bóng cây tạo nên không gian tách biệt với sự ồn ào bên ngoài.

Lối kiến trúc “nội thông ngoại bế” cũng phần nào phản ánh tinh thần ấy: Không gian bên trong liên kết với nhau, trong khi phía ngoài được bao bọc bởi tường và cây xanh, tạo sự tĩnh tại cho sinh hoạt tu hành. 

Trong dòng chảy Phật giáo Việt Nam, Bổ Đà vì thế không chỉ lưu giữ ký ức của một sơn môn xưa, mà còn gợi nhắc những giá trị bền vững: lòng từ bi, sự biết ơn, tinh thần tu tập và trách nhiệm của con người với cuộc đời. Ảnh: Thái An

Nhưng giá trị sâu xa của Bổ Đà không nằm ở sự tĩnh lặng bề ngoài. Đó là nơi tín ngưỡng Quan Âm, đạo lý Tứ Ân, giới luật thiền môn và truyền thống tôn kính tổ sư cùng hiện diện trong một không gian tôn giáo.

Từ lời cầu nguyện của người dân đến việc tu học của tăng ni, từ những mộc bản kinh Phật đến các ngôi tháp cổ, tất cả góp phần làm nên bản sắc riêng của ngôi chùa. Trong dòng chảy Phật giáo Việt Nam, Bổ Đà vì thế không chỉ lưu giữ ký ức của một sơn môn xưa, mà còn gợi nhắc những giá trị bền vững: lòng từ bi, sự biết ơn, tinh thần tu tập và trách nhiệm của con người với cuộc đời.

Thái An/Vietnamnet.vn