Tĩnh lặng, nước trôi…

Ngay lúc này, ngồi đây, quý vị có gì? Chỉ có thân và tâm, chỉ có hai thứ này. Tất cả những gì trong khối vật chất này là “thân”. “Tâm” là cái đang biết các cảm giác và đang suy nghĩ trong hiện tại. Hai thứ này cũng được gọi là danh “nāma” và sắc “rūpa”. Danh là cái không có sắc, không có hình tướng. Tất cả các tâm hành và cảm thọ như cảm giác, tưởng, hành, thức đều là danh. Chúng đều vô hình. Khi mắt thấy hình sắc, những hình sắc ấy gọi là sắc. Sự nhận biết hình sắc gọi là danh. Hai thứ gọi chung là danh và sắc, hay đơn giản là thân và tâm.

Phải hiểu rằng cái đang ngồi đây trong khoảnh khắc hiện tại chỉ là thân và tâm. Mọi thứ đều xuất phát từ hai thứ này. Nếu quý vị muốn có sự an lạc, đây là hai thứ duy nhất quý vị phải biết. Nhưng tâm hiện tại vẫn chưa được huấn luyện. Nó uế nhiễm. Không trong sạch. Không phải là tâm thanh tịnh. Ta phải rèn luyện nó bằng cách thực hành thiền.

Một số người nghĩ rằng thiền chỉ là ngồi, nhưng sự thật là đứng, ngồi, đi, nằm đều là phương tiện thực hành. Quý vị có thể thực hành thiền định bất cứ lúc nào. Samādhi, theo nghĩa đen, là “ý hướng vững chắc”. Để thực hành thiền, quý vị không cần phải gò bó tâm. Có người khi muốn tìm sự tĩnh lặng, họ buộc thân phải ngồi im và không cho bất kỳ vấn đề gì khởi lên trong tâm. Đó có khác gì là người chết, không phải người sống. Thực hành Samādhi là làm cho sự thấy biết sinh khởi, làm cho trí tuệ sinh khởi.

Samādhi là ý hướng vững chắc, tập trung vào một đối tượng duy nhất. Đối tượng duy nhất là gì? Là đối tượng giữ tâm thăng bằng. Nhưng thiền sinh thường muốn ngồi trong sự im lặng hoàn toàn. Họ nói: “Tôi cố ngồi thiền nhưng tâm tôi không chịu yên. Nó chạy hết chỗ này rồi lại chạy sang chỗ khác. Làm cách nào để nó đứng yên?”. Nó không phải thứ quý vị có thể bắt đứng yên. Đừng cố ngăn nó chạy, vì chính trong sự chạy ấy, nó đang biết chính nó. Có người than phiền: “Nó chạy đi, tôi kéo nó lại; rồi nó lại đi nữa và tôi lại kéo nó về…”. Thế là họ cứ ngồi đó kéo tới kéo lui như vậy.

Họ nghĩ tâm họ chạy lung tung, nhưng thật ra chỉ có các ấn tượng của họ chạy mà thôi. Ví dụ, nhìn cái giảng đường này, người ta nói: “Ồ, nó lớn quá!”. Nhưng cái lớn không phải là giảng đường, mà là ấn tượng của ta về nó. Thực ra giảng đường chỉ có kích thước như nó vốn có, không lớn, không nhỏ, nhưng ta chạy theo ấn tượng của mình về sự vật.

Thiền là để tìm sự an lạc: quý vị phải hiểu chữ “an lạc” nghĩa là gì. Nếu không hiểu, quý vị sẽ không thể tìm thấy nó. Ví dụ, hôm nay quý vị mang theo một cây bút đến chùa, một cây bút đắt tiền, giá 500 hay 1.000 baht, mà quý vị rất thích. Và giả sử trên đường đến đây quý vị để cây bút trong túi áo trước, nhưng sau đó lấy nó ra và để vào chỗ khác, như túi sau. Bây giờ khi quý vị sờ vào túi trước: không có! Quý vị hoảng hốt. Hoảng hốt vì quý vị không thấy sự thật. Quý vị lo lắng. Đứng, đi, tới lui, quý vị không ngừng nghĩ về cây bút bị mất. Sự hiểu lầm khiến quý vị khổ: “Thật đáng tiếc! Tôi mới mua có vài ngày mà giờ đã mất rồi”.

Nhưng rồi quý vị chợt nhớ ra: “À, đúng rồi! Lúc đi tắm mình đã để cây bút vào túi sau”. Vừa nhớ ra như vậy là quý vị thấy nhẹ nhõm ngay, dù chưa nhìn thấy cây bút. Thấy không? Quý vị đã vui trở lại, đã có thể ngừng lo lắng về cây bút. Quý vị chắc chắn về nó rồi, khi đưa tay sờ vào túi sau, nó ở đó. Tâm đã nói dối quý vị. Cây bút không hề mất, nhưng tâm lại lừa quý vị rằng nó đã mất. Quý vị đã khổ vì không biết. Bây giờ khi quý vị thấy cây bút và mọi nghi ngờ tan biến, lo lắng lắng xuống. Loại an lạc này sinh ra từ việc thấy rõ nguyên nhân của vấn đề: samudaya. Ngay khi quý vị chắc chắn rằng cây bút ở trong túi sau, đó là nirodha, sự chấm dứt của khổ. 

Vì vậy, quý vị phải quán chiếu để tìm an lạc. Điều mà người ta thường gọi là an lạc chỉ là sự lắng xuống của tâm, chứ không phải sự lắng xuống của uế nhiễm. Quý vị chỉ đang ngồi đè lên uế nhiễm của mình, giống như hòn đá đè lên cỏ. Cỏ không mọc được vì hòn đá đè lên nó. Ba bốn ngày sau quý vị nhấc hòn đá lên, cỏ lại mọc. Cỏ không chết thật; nó chỉ bị đè nén. Khi ngồi thiền cũng vậy: tâm được lắng xuống nhưng phiền não thì không, nghĩa là Samādhi không chắc chắn. Muốn tìm an lạc thật sự, quý vị phải phát triển trí tuệ. Samādhi là một loại an lạc, giống như hòn đá đè lên cỏ. Quý vị có thể để nó ở đó nhiều ngày, nhưng khi nhấc lên, cỏ lại mọc. Đó chỉ là an lạc tạm thời. An lạc của trí tuệ thì giống như không bao giờ nhấc hòn đá lên, cứ để nó ở đó. Cỏ không thể mọc lại. Đó là an lạc thật sự, sự lắng xuống của phiền não một cách chắc chắn để đưa đến trí tuệ. 

Chúng ta nói trí tuệ (paññā) và samādhi là hai thứ khác nhau, nhưng thật ra chúng là một. Trí tuệ chỉ là sự vận hành của định. Chúng xuất phát từ cùng một tâm nhưng đi theo những hướng khác nhau, với những đặc tính khác nhau, giống như trái xoài này. Trái xoài nhỏ rồi lớn dần, lớn dần cho đến khi chín. Tất cả đều là cùng một trái xoài. Không phải trái khác. Khi nó nhỏ, đó là trái xoài này. Khi nó lớn, đó là trái xoài này. Khi nó chín, đó cũng là trái xoài này. Chỉ có đặc tính thay đổi. Khi quý vị thực hành Pháp, một giai đoạn được gọi là định, giai đoạn sau được gọi là trí tuệ, nhưng thật ra giới, định, tuệ đều là một, giống như trái xoài. 

Thật ra, khi thực hành Pháp, bất cứ điều gì xảy ra, quý vị đều phải bắt đầu từ tâm. Quý vị có biết tâm là gì không? Tâm như thế nào? Nó là cái gì? Nó ở đâu? Không ai biết. Tất cả những gì ta biết là ta muốn đi chỗ này chỗ kia, ta muốn cái này cái kia, tâm vui hay buồn, nhưng bản thân tâm thì ta không biết. Tâm là gì? Tâm không “là” cái gì cả. Ta chỉ giả định rằng cái gì tiếp nhận các ấn tượng, tốt hay xấu, thì ta gọi là “tâm” hay “tấm lòng”. Giống như chủ nhà. Ai tiếp khách thì là chủ nhà. Khách không thể tiếp chủ. Chủ ở yên trong nhà. Khi khách đến, chủ phải tiếp họ. Ai tiếp nhận các cảm giác? Ai buông bỏ các cảm giác? Đó là cái ta gọi là “tâm”. Nhưng ta không hiểu nó, nên ta cứ nghĩ lòng vòng: “Tâm là gì? Tấm lòng là gì?”. Đừng làm rối vấn đề như vậy. Cái gì tiếp nhận các ấn tượng? Có những ấn tượng nó thích, có những ấn tượng nó không thích. Ai đó vậy? Có cái gì thích hay không thích vậy? Chắc chắn có, nhưng ta không biết nó như thế nào. Đó là cái ta gọi là “tâm”. Hiểu không? Đừng tìm đâu xa.

Khi thực hành, không cần phải nói đến định hay vipassanā (minh sát); cứ gọi là thực hành Pháp, thế là đủ. Và hãy bắt đầu theo dõi sự thực hành này từ chính tâm của quý vị. Tâm là gì? Tâm là cái tiếp nhận hoặc biết các cảm giác. Với một số cảm giác thì có lạc; với những cảm giác khác thì có khổ. Cái tiếp nhận các cảm giác dẫn ta đến hạnh phúc và đau khổ, đúng và sai, nhưng nó không phải là một “vật.” Ta giả định nó là một vật, nhưng thật ra nó chỉ là danh‑pháp (nama-dhamma). Thiện là một vật sao? Ác là một vật sao? Hạnh phúc và đau khổ có hình dạng không? Không. Chúng tròn hay vuông? Ngắn hay dài? Quý vị có biết không? Chúng là danh‑pháp. Chúng không thể so sánh với vật chất - nhưng ta biết chúng có mặt.

Vì vậy, ta được dạy phải bắt đầu thực hành bằng cách làm lắng tâm. Làm cho nó tỉnh giác. Nếu tâm tỉnh giác (biết), nó sẽ yên. Một số người không hướng đến sự biết. Họ chỉ muốn có sự yên đến mức không còn gì cả - nên họ chẳng học được gì. Nếu ta không có “cái biết,” thì ta dựa vào đâu để thực hành?

Không có dài thì không có ngắn; không có đúng thì không có sai. Người thời nay cứ học mãi, tìm hiểu xem cái gì đúng, cái gì sai, cái gì thiện, cái gì ác, nhưng họ không biết cái “không đúng - không sai”. Họ chỉ muốn biết cái đúng và cái sai: “Tôi sẽ chỉ lấy cái đúng. Tôi không lấy cái sai”. Nếu quý vị cố lấy chỉ cái đúng, một lúc sau nó sẽ thành sai. Nó đúng để rồi thành sai. Người ta cứ tìm cái đúng và cái sai, nhưng họ không tìm cái không đúng - không sai. Họ học về thiện và ác, họ tìm cái tốt, cái xấu, nhưng họ không học đến nơi không có cái thiện, cũng không có cái ác. Họ học những vấn đề dài và ngắn, nhưng vấn đề không dài - không ngắn thì họ không học.

Dao có lưỡi, sóng dao, và cán. Khi nhấc nó lên, quý vị có thể nhấc chỉ mỗi lưỡi dao không? Quý vị có thể chỉ nhấc mỗi sóng dao, hoặc chỉ mỗi cán dao không? Cán là cán của dao; sóng là sóng của dao; lưỡi là lưỡi của dao. Khi quý vị nhấc dao lên, quý vị nhấc cả ba phần cùng một lúc.

Cũng thế, khi quý vị nhấc cái tốt lên, cái xấu phải đi theo. Người ta tìm cái tốt và cố vứt bỏ cái xấu, nhưng họ không học cái không tốt không xấu. Nếu quý vị không học điều này, mọi thứ sẽ không bao giờ chấm dứt. Nếu quý vị nhấc cái tốt, cái xấu sẽ đi theo ngay sau đó. Nó bám theo liền. Nếu quý vị chọn hạnh phúc, khổ đau sẽ theo sau. Chúng theo liền với nhau. Thực hành kiểu bám vào cái tốt và loại bỏ cái xấu là Pháp dành cho trẻ con, Pháp để trẻ con chơi đùa. Nếu muốn, quý vị có thể lấy chỉ vừa đủ, nhưng nếu quý vị bám chấp cái tốt, cái xấu sẽ theo sau. 

Lấy một ví dụ đơn giản: Quý vị có con cái và quý vị chỉ muốn lấy tình thương mà không lấy sự oán trách. Đây là suy nghĩ của người không hiểu hai thứ này. Nếu quý vị lấy tình thương, sự oán trách cũng chạy theo sau. Vì vậy, nếu quý vị quyết tâm thực hành Pháp, quý vị phải dùng trí tuệ. Học cái tốt để thấy nó như thế nào. Học cái xấu càng chi tiết càng tốt. Bây giờ, khi quý vị đã biết thế nào là tốt và xấu, quý vị sẽ lấy cái gì? Nếu quý vị lấy cái tốt, cái xấu sẽ chạy theo sau. Quý vị không học cái không tốt - không xấu. Đó là điều mà người ta bị ép buộc học.

Chúng ta nói: “Tôi sẽ như thế này,” “Tôi sẽ như thế kia” nhưng ta không bao giờ nói: “Tôi sẽ không là gì cả vì chẳng có cái ‘tôi’ nào”: điều này ta không được học.

Ta chỉ muốn chọn cái tốt. Nhưng nếu được cái tốt, ta không hiểu nó. Ta say mê nó. Nếu mọi thứ trở nên quá tốt, chúng sẽ bắt đầu trở nên xấu, và ta cứ chạy tới chạy lui như vậy.

Ta dừng tâm để cho nó lắng xuống, nhằm làm quen với cái tiếp nhận các cảm giác, để thấy nó là gì. Vì vậy ta được dạy phải theo dõi tâm, theo dõi “cái biết”. Luyện tâm cho thanh tịnh. Thanh tịnh đến mức nào? Nếu thật sự thanh tịnh, tâm phải vượt lên trên cả thiện và ác, thanh tịnh vượt lên trên cả sự thanh tịnh. Chỉ khi đó mọi thứ mới chấm dứt.

Khi ta thực hành thiền, đó chỉ là một loại an lạc tạm thời. Khi tâm yên, các vấn đề sẽ khởi lên. Nếu có vấn đề, sẽ có cái biết vấn đề, thử nghiệm nó, chất vấn nó, theo dõi nó, quán sát nó. Nếu tâm chỉ trống rỗng thì chẳng có gì xảy ra. Một số người thật sự giam cầm tâm, nghĩ rằng kiểu yên lặng đó là sự thực hành chân thật, nhưng an lạc chân thật không chỉ là tâm yên. Nó không chỉ yên theo kiểu đó. “Tôi muốn lấy chỉ sự dễ chịu và hạnh phúc, không lấy sự căng thẳng và đau khổ”. Khi quý vị yên theo kiểu này, chỉ lấy sự dễ chịu và hạnh phúc, một lúc sau sự khó chịu sẽ đến. Khó chịu đi theo sau đó. Hãy đạt đến chỗ trong tâm không còn hạnh phúc và đau khổ. Đó mới là an lạc thật sự. Đây là điều mà người ta hiếm khi hành, hiếm khi hiểu.

Để rèn luyện tâm đúng cách, làm cho nó sáng, phát triển trí tuệ: đừng nghĩ quý vị có thể làm điều đó bằng cách chỉ ngồi và giữ tâm đứng yên. Đó là hòn đá đè lên cỏ nhưng người ta vội kết luận rằng định là ngồi. Đó chỉ là tên gọi của định, nhưng thật ra, nếu tâm có định, thì đi cũng là định, ngồi cũng là định - định trong khi đi, định trong khi ngồi, đứng, nằm. Đó mới là sự thực hành.

Có người than phiền: “Tôi không thể thiền được. Nó khó chịu quá. Hễ tôi ngồi xuống là tôi nghĩ chuyện này chuyện kia, nghĩ đến nhà cửa và gia đình. Tôi không làm được. Tôi có quá nhiều nghiệp xấu. Tôi phải tiêu hết nghiệp xấu rồi mới quay lại thiền”. Cứ thử đi. Thử chờ đến khi nghiệp xấu tiêu hết đi.

Đây là cách chúng ta suy nghĩ. Tại sao chúng ta lại suy nghĩ như vậy? Những chướng ngại này chính là điều chúng ta cần tìm hiểu. Vừa ngồi xuống là tâm chạy tuốt đi đâu. Ta đuổi theo, kéo nó về - rồi nó lại chạy nữa. Đó là cách ta cần học tập. Nhưng hầu hết chúng ta lại muốn trốn tránh. Chúng ta giống như cậu học sinh bỏ tiết, không muốn học bài. Ta không muốn thấy tâm khi nó vui, khi nó khổ. Ta không muốn thấy nó thay đổi, nhưng như vậy thì ta học được gì? 

Quý vị phải ở lại với sự thay đổi như thế. Làm quen với nó: “À, tâm là như vậy. Lúc nghĩ chuyện này, lúc sau nghĩ chuyện kia, đó là bản chất của nó”. Biết nó khi nó nghĩ. Biết khi ý nghĩ tốt, khi ý nghĩ xấu, khi đúng, khi sai. Biết nó là thế nào. Khi ta biết những vấn đề của tâm, thì dù chỉ ngồi yên, nghĩ chuyện này chuyện kia, tâm vẫn ở trong định. Nếu ta biết nó đang làm gì, ta không bị bực hay bị phân tâm.

Giả sử quý vị có một con khỉ nuôi ở nhà. Nó không ngồi yên. Nó thích nhảy lung tung và chụp lấy mọi thứ. Khỉ là như vậy. Bây giờ quý vị đến chùa. Ở đây cũng có một con khỉ, và nó cũng không ngồi yên. Nó cũng nhảy lung tung và chụp phá đồ giống như vậy, nhưng nó không làm quý vị bực, đúng không? Tại sao? Vì quý vị đã quen với tánh của khỉ. Quý vị biết khỉ là thế nào. Nếu quý vị hiểu chỉ một con khỉ thôi, thì dù quý vị đi bao nhiêu tỉnh, thấy bao nhiêu con khỉ, chúng cũng không làm quý vị bực, đúng không? Đó là người hiểu khỉ.

Nếu hiểu loài khỉ thì chúng ta sẽ không trở thành khỉ. Nếu không hiểu khỉ, thì vừa thấy một con khỉ là quý vị trở thành khỉ ngay, đúng không? Khi thấy nó chụp cái này, giật cái kia, quý vị nghiến răng, nổi giận, bực bội. “Con khỉ chết tiệt!”. Đó là người không hiểu khỉ. Người hiểu khỉ thì thấy con khỉ ở nhà và con khỉ trong chùa đều là cùng một loại, vậy thì sao phải bực? Khi quý vị hiểu khỉ là thế nào, vậy là đủ. Quý vị có thể an ổn. Nếu con khỉ chạy vòng vòng, thì chỉ có con khỉ chạy. Quý vị không chạy theo nó. Quý vị không trở thành khỉ. Nếu nó nhảy trước mặt, nhảy sau lưng, quý vị không bực - vì quý vị hiểu khỉ, nên quý vị không thành khỉ. Nếu quý vị không hiểu khỉ, quý vị sẽ thành khỉ - hiểu không? Đây là cách tâm trở nên yên.

Chúng ta phải biết các cảm thọ, quan sát các cảm thọ. Có cái dễ chịu, có cái khó chịu, nhưng thì sao? Đó là chuyện của chúng. Chúng vốn như vậy. Giống như khỉ. Tất cả khỉ đều cùng một loài. Chúng ta hiểu cảm thọ đôi khi dễ chịu, đôi khi khó chịu. Chúng vốn như vậy. Ta phải làm quen với chúng. Khi quen rồi, ta buông chúng xuống. Cảm thọ không chắc chắn. Chúng vô thường, khổ, vô ngã. Ta cứ nhìn chúng theo cách đó. Khi mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý tiếp nhận cảm thọ, ta biết chúng - giống như biết loài khỉ. Con khỉ này cũng giống con khỉ ở nhà. Vậy là ta có thể an tâm.

Khi cảm thọ sinh khởi, hãy biết chúng. Tại sao phải chạy theo chúng? Cảm thọ không chắc chắn. Một phút thế này, phút sau thế khác. Chúng tồn tại nhờ sự thay đổi. Và tất cả chúng ta cũng tồn tại nhờ sự thay đổi. Hơi thở đi ra, rồi đi vào. Nó thay đổi như vậy. Thử chỉ thở vào: quý vị làm được không? Sống được bao lâu? Hoặc thử chỉ thở ra mà không thở vào. Nếu không có sự thay đổi, quý vị có sống được không? Không thể sống nổi. Quý vị cần cả hơi vào và hơi ra. Nhờ vậy quý vị mới đi được đến chùa. Nếu quý vị nín thở từ lúc đi đến đây, quý vị đã chết rồi. Quý vị chẳng đến được. Vậy hãy hiểu điều này.

Cảm thọ cũng vậy. Chúng phải có mặt. Nếu không, quý vị không thể phát triển trí tuệ. Nếu không có sai, thì không có đúng. Quý vị phải đúng trước rồi mới thấy cái sai. Hoặc phải sai trước rồi mới nhận ra cái đúng. Đó là cách mọi thứ vận hành.

Nếu là người tu tâm, thì quý vị càng nhiều cảm thọ càng tốt. Nhưng nếu quý vị không thích cảm thọ, không muốn đối diện với chúng, quý vị giống như học sinh trốn học, không muốn học, không muốn nghe thầy. Những cảm thọ này đang dạy chúng ta. Khi ta biết cảm thọ theo cách này, ta đang thực hành Pháp. Ta biết chúng thế nào khi chúng lắng xuống, ta biết vấn đề của chúng - giống như thấy khỉ. Con khỉ ở nhà không làm quý vị bực. Con khỉ ở đây cũng không làm quý vị bực - vì quý vị hiểu khỉ, đúng không? Quý vị có thể an ổn.

Sự thực hành Pháp là như vậy. Không xa chút nào. Nó ở ngay với chúng ta. Pháp không phải chuyện của chư thiên hay điều gì cao siêu. Nó chỉ đơn giản là về chúng ta, về những gì ta đang làm ngay bây giờ. Hãy quán bản thân. Đôi khi vui, đôi khi khổ, đôi khi dễ chịu, đôi khi khó chịu; đôi khi quý vị thương người này, đôi khi ghét người kia. Đó là Pháp. Thấy không?

Để biết được Pháp này, quý vị phải đọc được các cảm thọ của mình. Chỉ khi quý vị quen với chúng thì quý vị mới có thể buông chúng xuống. Như vậy quý vị mới có thể an ổn. Sự nhận biết sẽ lóe lên: “À, cái này không chắc”. Khi cảm thọ thay đổi: “Cái này không chắc”. Quý vị có thể an ổn, giống như khi quý vị nhìn thấy bầy khỉ. Quý vị sẽ không còn nghi ngờ gì. Nếu quý vị quen với các cảm thọ, quý vị quen với Pháp. Quý vị có thể buông các cảm thọ. Quý vị thấy rằng chẳng có gì chắc chắn trong bất kỳ cảm thọ nào cả. Quý vị đã từng vui chưa? Quý vị đã từng buồn chưa? Quý vị không cần trả lời, để sư trả lời giùm: “Có”. Những thứ đó có chắc không? “Không.”

Cái không chắc này chính là Đức Phật. Đức Phật là Pháp. Pháp là cái không chắc. Ai thấy rằng mọi thứ không chắc, thì thấy chắc chắn rằng chúng đúng là như vậy. Bản chất chúng như vậy không đổi thành cái khác. Đó là bản chất của các Pháp. Đó là bản chất của Đức Phật. Nếu quý vị thấy Pháp, quý vị thấy Phật; nếu quý vị thấy Phật, quý vị thấy Pháp. Nếu quý vị biết vô thường, biết cái không chắc, quý vị sẽ tự buông chấp. Quý vị sẽ không nắm giữ nữa.

Quý vị có thể nói: “Đừng làm vỡ cái ly của tôi!”. Nhưng quý vị có thể ngăn một thứ dễ vỡ khỏi bị vỡ không? Nếu nó không vỡ bây giờ, nó sẽ vỡ sau này. Nếu quý vị không làm vỡ nó, người khác sẽ làm vỡ. Nếu người khác không làm vỡ, thì con gà sẽ làm vỡ! Đức Phật dạy phải chấp nhận điều này. Ngài thấu suốt đến mức thấy cái ly này đã vỡ rồi. Cái ly chưa vỡ, nhưng Ngài thấy như đã vỡ. Mỗi khi quý vị cầm cái ly lên, rót nước vào, uống, rồi đặt xuống, Ngài bảo quý vị hãy thấy rằng nó đã vỡ rồi. Hiểu không? Sự hiểu biết của Đức Phật là như vậy. Ngài thấy cái ly vỡ trong cái ly chưa vỡ. Khi đến thời điểm, nó sẽ vỡ. Hãy phát triển thái độ này. Sử dụng ly; giữ gìn nó. Rồi một ngày nó tuột khỏi tay quý vị: “Choảng!”. Không vấn đề gì. Vì sao không vấn đề? Vì quý vị đã thấy nó vỡ trước khi nó thực sự vỡ.

Nhưng thường thì người ta nói: “Tôi đã giữ cái ly này kỹ lắm rồi. Đừng bao giờ để nó vỡ”. Sau đó con chó làm vỡ: “Ta sẽ giết con chó chết tiệt đó!”. Quý vị ghét con chó vì nó làm vỡ ly. Nếu con quý vị làm vỡ, quý vị cũng ghét nó luôn. Quý vị ghét bất cứ ai làm vỡ ly. Tại sao? Vì quý vị đã chặn đường lại để nước không thể chảy. Quý vị đã làm một cái đập không có đường xả. Cái đập chỉ có thể vỡ thôi, đúng không? Khi quý vị làm đập, quý vị phải làm đường xả nữa. Khi nước dâng đến một mức nào đó, nó có thể chảy ra an toàn. Khi đầy đến miệng, nó chảy ra đường xả. Quý vị cần có một đường xả như vậy. Thấy vô thường chính là đường xả của bậc Thánh. Khi thấy như vậy, quý vị có thể bình an. 

Vì vậy sư đã học rằng dù đứng, đi, ngồi hay nằm, sư vẫn tiếp tục thực hành, dùng chánh niệm để canh giữ và bảo vệ tâm. Đó là định. Đó là tuệ. Chúng là một, chỉ khác nhau ở đặc tính.

Nếu chúng ta thật sự thấy vô thường, nghĩa là thấy rằng mọi thứ không chắc, khi ta thấu suốt rõ ràng rằng mọi thứ không chắc, thì điều ta thấy lại là chắc. Chắc theo cách nào? Chắc rằng đó là bản chất của sự vật. Chúng không đổi thành bản chất khác. Hiểu không? Khi biết chỉ bấy nhiêu thôi, là quý vị biết Đức Phật. Quý vị đã làm lễ kính bái Ngài. Quý vị đã làm lễ kính Pháp của Ngài. Hãy lấy nguyên tắc này và nghiền ngẫm.

Chừng nào quý vị chưa bỏ Phật, quý vị sẽ không khổ. Ngay khi quý vị bỏ Ngài, quý vị sẽ khổ liền. Quý vị sẽ khổ ngay khi quý vị bỏ các nguyên tắc về vô thường, khổ, vô ngã.

Nếu quý vị có thể thực hành chỉ bấy nhiêu thôi, cũng đủ. Khổ sẽ không phát sinh, hoặc nếu có thì quý vị cũng có thể dập tắt nó dễ dàng. Và đó sẽ là nhân để khổ không phát sinh trong tương lai. Mọi thứ kết thúc ngay tại điểm khổ không phát sinh. Và vì sao khổ không sinh? Vì ta cẩn trọng với nguyên nhân của khổ, tức samudaya.

Ví dụ, nếu cái ly này bị vỡ, bình thường quý vị sẽ khổ, đúng không? Ta biết cái ly này sẽ là nguyên nhân gây khổ, nên ta loại bỏ nguyên nhân. Tất cả các pháp sinh là do nhân. Khi chúng diệt cũng là do nhân. Bây giờ nếu có khổ vì cái ly này, nếu quý vị nổi giận và khổ vì cơn giận… Nếu ta quán trước rằng cái ly này đã vỡ rồi, ngay cả khi nó chưa vỡ, thì nhân ấy chết đi. Khi không còn khổ nữa, nghĩa là nó đã diệt. Đó là nirodha.

Chỉ có vậy thôi. Đừng đi lạc khỏi điểm này. Cứ thực hành ngay tại đây. Quán ngay tại đây. Bắt đầu bằng cách quán chính tâm mình. Nói một cách thật căn bản, tất cả quý vị nên lấy năm giới làm nền tảng. Không cần phải đi học cả tạng Pāli. Hãy giữ năm giới của mình. Luôn luôn thực hành. Làm điều này một cách cẩn thận. Ban đầu quý vị sẽ phạm lỗi. Khi nhận ra, dừng lại, quay về, và bắt đầu lại. Có thể quý vị sẽ lạc và phạm lỗi nữa. Khi nhận ra, lại bắt đầu lại, lần nào cũng thế. 

Niệm của quý vị sẽ trở nên liên tục hơn, giống như nước rót từ ấm. Nếu ta nghiêng ấm một chút, nước chảy thành giọt: lục… lục… lục… Có những khoảng ngắt trong dòng chảy. Nếu nghiêng thêm chút nữa, giọt sẽ mau hơn: lục-lục-lục. Nếu nghiêng thêm nữa, các giọt biến mất và nước trở thành một dòng chảy liên tục. Không còn giọt nước nữa. Chúng đi đâu? Chẳng đi đâu cả. Chúng đã biến thành một dòng nước. Chúng trở nên liên tục đến mức vượt khỏi tần suất, hòa vào nhau thành một dòng chảy.

Chúng ta cũng phải nói về Pháp bằng ví dụ, vì Pháp không có hình tướng. Nó tròn, hay vuông? Khó biết. Ta chỉ còn cách nói về Pháp bằng những thí dụ giống như vậy. Đừng nghĩ rằng Pháp ở đâu xa. Nó nằm ngay nơi quý vị, xung quanh quý vị. Hãy nhìn xem… phút trước vui, phút sau buồn, rồi lại giận… tất cả đều là Pháp. Hãy quan sát và tìm hiểu.

Bất cứ thứ gì gây ra khổ thì quý vị phải khắc phục. Nếu khổ vẫn còn, hãy nhìn lại lần nữa - có thể quý vị vẫn chưa thấy rõ. Nếu thấy rõ, quý vị sẽ không còn khổ, vì nguyên nhân đã không còn ở đó. Nếu khổ vẫn còn, nếu quý vị vẫn phải chịu đựng, thì có thể quý vị vẫn chưa đi đúng đường. Bất cứ nơi nào còn bị vướng mắc, bất cứ lúc nào quý vị khổ quá mức - ngay đó là sai. Bất cứ lúc nào quý vị vui đến mức lâng lâng trên mây… thì cũng sai nữa. Nó đến từ phía nào cũng không quan trọng. Gom tất cả về một điểm này và tiếp tục quán chiếu.

Nếu thực hành được như thế, quý vị sẽ có sati mọi lúc, trong mọi oai nghi. Với sati (chánh niệm), recollection(ghi nhớ tỉnh giác) và sampajañña(tỉnh thức rõ biết), quý vị sẽ biết điều đúng và điều sai, hạnh phúc và khổ đau. Biết được những điều này, quý vị sẽ biết cách xử lý chúng.

Sư dạy thiền như vầy: Khi đến lúc ngồi thiền thì hãy ngồi, điều đó không sai. Quý vị cũng nên thực hành như thế. Nhưng thiền không chỉ là ngồi. Quý vị phải để tâm mình trải nghiệm trọn vẹn mọi thứ, để chúng trôi chảy và quán xét bản chất của chúng. Quý vị nên quán xét thế nào? Hãy thấy chúng là vô thường, không hoàn hảo, và không có chủ sở hữu. Tất cả đều không chắc chắn. “Cái này đẹp quá, mình nhất định phải có”. Điều đó không chắc đâu. “Mình không thích cái này chút nào”… hãy tự nhắc ngay lúc đó: “Không chắc!”. Đúng không? Hoàn toàn đúng. Không sai. Nhưng nhìn xem điều gì đã xảy ra. “Lần này, tôi chắc chắn phải làm được việc này”. Quý vị lại lạc đường mất rồi. Đừng làm vậy. Không cần biết quý vị thích điều gì đó như thế nào, quý vị phải quán tưởng rằng điều đó không chắc chắn.

Một số loại thực phẩm có vẻ rất ngon, nhưng quý vị cũng phải nghĩ lại là việc đó không chắc chắn. Nó có vẻ chắc chắn lắm, có vẻ ngon lắm, nhưng quý vị vẫn phải nhắc nhở mình: Không chắc đâu!”. Nếu quý vị muốn thử xem nó chắc hay không thế nào thì hãy thử ăn món ưa thích đó mỗi ngày. Mỗi ngày luôn nhé. Rồi cuối cùng quý vị sẽ than: “Món này không còn ngon nữa”. Quý vị sẽ nghĩ: “Thật ra tôi thích món kia hơn”. Nhưng món kia cũng không chắc luôn! Quý vị phải để mọi thứ chuyển từ cái này sang cái khác, giống như hơi thở vào và hơi thở ra. Chúng ta phải thở vào và thở ra. Hơi thở dựa vào sự chuyển đổi. Mọi thứ đều dựa vào sự thay đổi như thế.

Những điều này nằm ngay trong chúng ta, không ở đâu khác. Nếu chúng ta không còn nghi ngờ gì nữa, thì có thể nằm, ngồi, đứng thoải mái. Định (samādhi) không chỉ là ngồi. Có người nằm, ngồi đến mức rơi vào trạng thái đờ đẫn. Như chết rồi. Không biết đâu là Bắc, đâu là Nam. Đừng để đến mức đó. Nếu quý vị buồn ngủ thì hãy đi kinh hành. Thay đổi oai nghi. Phát triển trí tuệ. Nếu mệt quá thì nằm xuống. Vừa tỉnh dậy thì lập tức ngồi dậy và tiếp tục nỗ lực. Đừng để mình bị cuốn theo sự dễ chịu của việc nằm. Quý vị phải thực hành như vậy. Phải có lý trí, trí tuệ và thận trọng. Quý vị không được thiếu sự thận trọng. Quý vị không thể chỉ biết một khía cạnh của vấn đề. Quý vị phải hiểu hoàn toàn mọi sự việc.

Hãy bắt đầu thực hành nơi chính thân, tâm của mình, thấy chúng vô thường. Mọi thứ khác cũng vậy. Hãy nhớ điều này khi quý vị nghĩ thức ăn ngon quá… quý vị phải tự nhủ: “Không chắc đâu!”. Quý vị phải thử thách cái thích của mình trước. Bất cứ thứ gì tâm thích, quý vị phải nói với nó: “Không chắc đâu”. Thử thách nó trước. Nhưng thường là nó đấm vào mặt quý vị trước, phải không? Nếu quý vị không thích điều gì đó, quý vị chỉ khổ vỉ nó. Đó là cách sự việc tác hại quý vị. “Nếu cô ấy thích tôi, tôi thích cô ấy”: chúng đã tác hại quý vị. Chúng chẳng hề hấn gì. Quý vị phải hiểu theo cách này. Bất cứ khi nào quý vị thích điều gì, hãy tự nhủ: “Cái này không chắc đâu!”. Bất cứ khi nào quý vị không thích điều gì, hãy tự nói: “Cái này không chắc đâu!”. Quý vị phải lội ngược dòng như thế để thấy được Pháp. 

Đây là điều quan trọng. Nếu quý vị biết rằng mọi thứ đều không chắc chắn, thì mọi suy nghĩ trong tâm sẽ dần dần được tháo gỡ. Quý vị đã thấy rằng đó chính là điều chắc chắn về nó.Bất cứ khi nào quý vị thấy rằng một điều gì đó không chắc chắn, thì dù có bao nhiêu thứ kéo đến, tất cả đều giống nhau. Bất cứ điều gì phát khởi, quý vị chỉ cần nói: “Ồ, lại một thứ nữa à!”.

Quý vị đã từng thấy nước chảy chưa? Quý vị đã từng thấy nước đứng yên chưa? Nếu tâm quý vị yên tĩnh, nó giống như nước đứng yên mà vẫn chảy. Quý vị đã từng thấy nước đứng yên mà vẫn chảy chưa? Đấy! Quý vị chỉ từng thấy nước chảy và nước đứng yên. Quý vị chưa từng thấy nước đứng yên mà vẫn chảy. Ngay đó, ngay nơi mà suy nghĩ của quý vị không thể với tới: nơi tâm đứng yên nhưng vẫn có thể phát sinh trí tuệ. Khi quý vị nhìn vào tâm mình, nó sẽ giống như nước chảy mà vẫn tĩnh lặng. Trông như đứng yên, trông như đang chảy, nên nói là nước đứng yên mà vẫn chảy. Nó là như vậy. Chính tại đó trí tuệ có thể sinh khởi.

---------------------------------------------

Ajahn Chah (1918-1992) là một vị cao Tăng Phật giáo người Thái Lan, thuộc dòng tu khổ hạnh trong rừng của Thượng tọa bộ. Ngài là học trò của Ajahn Mun.

Tỳ-khưu Thanissaro (Geoffrey DeGraff) là một tu sĩ người Mỹ theo truyền thống tu trong rừng của Thái Lan. Sư là một dịch giả, người viết năng nổ. Nhiều tác phẩm của Sư có thể được tìm thấy trên mạng : www.accesstoinsight.org

Bài pháp thoại được giảng tại chùa Tham Saeng Phet, trong mùa an cư năm 1981.

Nguồn: Chuyển ngữ với sự giúp sức của AI, bài pháp thoại cùng tên từ sách Still, Flowing Water, của Thiền sư Ajahn Chah, Tỳ-kheo Thanissaro chuyển từ Thái sang Anh ngữ.

Diệu Liên - Lý Thu Linh + AI