Tứ thiên vương - Từ huyền thoại đến nghệ thuật

Thực tế, số đông thường khá mù mờ khi tiếp cận với hệ thống hình tượng chư thiên, thiện thần hộ pháp có phần phức tạp trong Phật giáo, đặc biệt là Phật giáo Đại thừa. Theo dòng lịch sử truyền bá, phát triển của Phật giáo, rất nhiều hình tượng, biểu trưng đã được tiếp thu từ Ấn Độ giáo trước đó và cả ở những truyền thống bản địa sau này khi Phật giáo du nhập vào các quốc gia châu Á khác. Trong số đó, hình tượng Tứ thiên vương thường bị nhầm lẫn có nguồn gốc Trung Hoa. Một trong số nhiều nguyên nhân dẫn đến ngộ nhận trên có thể bởi sự phong phú về điêu khắc, hội họa thể hiện một sự sùng kính đặc biệt trong quá khứ ở truyền thống Phật giáo Trung Hoa đối với những vị trời này; sự dung hợp vào hệ thống tín ngưỡng Đạo giáo; sự phổ biến thông qua phim ảnh ở thời hiện đại… 

Hình tượng Tứ thiên vương (四天王, Cāturmahārājakāyika, Shitenō), hay Tứ đại thiên vương (四大天王) có khởi nguyên từ Ấn Độ, gắn chặt với hệ thống vũ trụ quan Phật giáo và xuất hiện cả trong hệ thống tín ngưỡng của các quốc gia Phật giáo phương Nam như Thái Lan, Myanmar... Cũng bởi gắn liền với vũ trụ quan Phật giáo, để hiểu được vị trí, vai trò, đặc điểm gắn liền với hình tượng Tứ thiên vương, trước hết cần phải nắm được một phần căn bản của hệ thống cấu trúc phức tạp và nhiều tầng lớp này.

Huyền thoại về ngọn Tu-di

Buổi ban sơ của văn minh nhân loại, khi con người chưa thể thấu suốt vũ trụ bằng cặp mắt khoa học, họ nhìn ngắm và giải thích mọi thứ qua lăng kính của huyền thoại. 

Trong vũ trụ quan cổ đại của Ấn Độ, vũ trụ được định hình với nhiều tầng lớp đặt lên nhau: một phong luân nằm giữa không gian, phía trên phong luân là thủy luân, trên thủy luân là kim luân, trên bề mặt kim luân là đại dương, núi non, lục địa mà trung tâm là ngọn núi Tu-di với 7 dãy núi bao bọc xung quanh theo hình vuông, nổi trên mặt đại dương. 

Ngoài cùng đại dương là dãy núi Thiết vi bao bọc quanh phía trên kim luân để nước đại dương không tuôn đổ ra ngoài không gian. Bốn lục địa trên các đại dương nằm ở bốn hướng lần lượt có tên gọi: Đông Thắng thần châu, Tây Ngưu hóa châu, Bắc Câu-lô châu và Nam Thiệm-bộ châu. Theo đó, Thiệm-bộ châu là nơi cư ngụ của con người và trên ngọn núi Tu-di với các tầng khác nhau là nơi cư ngụ của chư thiên.

Hình tượng Tứ thiên vương vẽ màu trên tháp gỗ, khai quật tại Khara Khoto, Mông Cổ

Trong cuốn sách Vũ trụ quan Phật giáo, xuất bản năm 1997 của Giáo sư Hajime Nakamura, chúng ta có thể tìm được những kiến giải hết sức chi tiết về hệ thống vũ trụ quan Ấn Độ cổ xưa, được kế thừa và giải thích sau đó bởi Phật giáo mà quan trọng nhất trong số đó là sự liên hệ đến quan niệm về nghiệp. Ở đây, chúng ta tạm giới hạn sự quan tâm trong hình tượng Tứ thiên vương, những vị trời cùng bộ chúng mà họ cai quản, với nơi cư ngụ được xác định nằm ở nửa phần dưới của núi Tu-di, gồm có: 

- Trì Quốc thiên vương (Dhṛtarāṣṭra, 持國天王), thủ hộ phía Đông, cai quản Càn-thát bà

- Quảng Mục thiên vương (Virūpākṣa, 廣目天王), thủ hộ phía Tây, cai quản loài Rồng

- Tăng Trưởng thiên vương (Virūḍhaka, 增長天王), thủ hộ phía Nam, cai quản Cưu-bàn-trà

- Đa Văn thiên vương (Vaiśravaṇa, 多聞天王), thủ hộ phía Bắc, cai quản chúng Dạ-xoa.

Tượng Tứ thiên vương tại bốn góc tháp hỏa táng của cố Quốc vương Rama IX, Thái Lan

Một đặc điểm khá thú vị ở hình tướng của các vị thiên vương được mô tả theo huyền thuyết, đó là bởi dựa trên phương hướng của mặt trời và địa thế của núi Tu-di mà màu da của các vị thiên vương cũng có sự khác biệt, như Trì Quốc vương có sắc da trắng hồng, Quảng Mục vương có sắc da màu đỏ hoặc trắng vàng, Đa Văn vương có sắc da vàng kim, Tăng Trưởng vương có sắc da màu xanh biển.

Tứ thiên vương cai quản một bộ chúng đông đảo với những đặc tính khác nhau: có kẻ mang hình tướng, sắc diện ôn hòa đẹp đẽ cũng có thể mang dung mạo thô ác; có chư thiên ủng hộ Phật giáo, thủ hộ thế gian nhưng cũng có chư thiên sống phóng dật, làm hại đến nhân loại,… 

Cùng với sự xuất hiện của Phật giáo, Tứ thiên vương cũng hiện diện trong kinh điển với vai trò là những vị trời hộ trì nhiệt thành để Phật pháp trường tồn ở thế gian, cai quản để bộ thuộc không gây tổn hại đến cuộc đời. 

Tranh vẽ Tứ thiên vương theo truyền thống Myanmar

“Ủng hộ Phật pháp sử trường tồn…”

Trong niềm tin được vun đắp qua thời gian, Tứ thiên vương là bốn vị hộ thế và hộ pháp với thần lực vô biên, do vậy cũng nhận được sự kính tín rất lớn của giới Phật tử, đặc biệt tại các quốc gia theo Phật giáo Đại thừa. Từ sự sùng kính đó, hình tượng Tứ thiên vương cũng xuất hiện phổ biến, được tạo tác thành các tôn tượng, phụng họa để thờ kính trong các tự viện, già-lam tại Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản.

Thông thường, các tôn tượng, tranh vẽ thể hiện Tứ thiên vương sẽ mang những đặc trưng riêng tùy theo quan niệm thẩm mỹ hoặc văn hóa của từng quốc gia, từng thời kỳ, triều đại khác nhau; thể hiện qua phục sức, diện mạo cho đến các loại bảo vật, binh khí mà các vị Thiên vương mang bên mình. 

Tượng Tứ thiên vương tại Thiên Vương môn của ngôi đại già-lam Bulguksa, Hàn Quốc

Nếu như trong văn hóa Phật giáo ở các nước phương Nam, đơn cử như Thái Lan, hình tượng Tứ thiên vương được thể hiện với mình thần cân đối và có phần thanh thoát, với cách phục sức đặc trưng của quốc gia này thì ở khu vực văn hóa Phật giáo phương Bắc như Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản,… Tứ thiên vương được thể hiện đầy uy nghi với hình dạng của các vị võ tướng với thân mặc giáp trụ, đầu đội mão kim khôi hoặc mão liên hoa.

Mỗi vị thiên vương, tùy theo đặc tính được xác định, cũng sở hữu những bảo vật, binh khí riêng biệt, ví dụ như Đông thiên vương cầm đàn tỳ-bà, Tây thiên vương cầm ngọc như ý và con rắn, Nam thiên vương cầm gươm, Bắc thiên vương cầm lọng báu hoặc cờ chiến thắng. Tuy nhiên, đây không phải là một mẫu hình cố định, sự biển đổi theo văn hóa cũng đưa đến hình dung về nhiều loại pháp khí khác gắn với các vị thiên vương: cung tên, chuột thần, bảo tháp, phướn báu, thương kích,...

Tượng Tứ thiên vương phụng thờ tại Giới đàn đường của Tōdai-ji, Nhật Bản

Thông thường, trong nhiều tự viện theo phong cách Trung Hoa, các pho tượng thiên vương được đặt ở vị trí hai bên ngoài cùng của Phật điện hoặc ở các góc tháp, với kích thước khá lớn. Ngược về quá khứ, hình tượng Tứ thiên vương cũng xuất hiện trên các bích họa tại Mạc Cao, Đôn Hoàng hay được tạc trên vách đá của Long Môn thạch quật.

Trong một số trường hợp khác, tại các tự viện ở Hàn Quốc, tượng Tứ thiên vương thường được đặt tại một gian điện riêng mang tính lưỡng hợp điện - cổng, đơn cử như Cheonwangmun (천왕문, Thiên vương môn) tại Bulguksa (불국사, Phật Quốc tự) - ngôi chùa có niên đại từ thời Silla.

Tứ thiên vương được thể hiện trên một bức thangka theo phong cách Tây Tạng

Hoặc tại Nhật Bản, hình thái thờ tự Tứ thiên vương cũng có sự biến đổi khá đa dạng. Được xem là ngôi chùa đầu tiên trên xứ Phù Tang, Arahakasan Shitennō-ji (荒陵山四天王, Hoang Lăng sơn Tứ Thiên Vương tự) gắn liền với câu chuyện về việc ứng nghiệm của Tứ thiên vương với lời cầu nguyện của Thánh Đức Thái tử trước khi ông ra trận để đánh bại lực lượng chống đối Phật giáo. Trong Kim đường của ngôi chùa này, tượng Tứ thiên vương được tôn trí ở gian thờ trung tâm, chia hai bên với tôn tượng Đức Phật ngự ở giữa; cách tôn trí này cũng xuất hiện tại Daigo-ji ở Kyoto (醍醐寺, Đề Hồ tự), ngôi chùa gắn liền với vị Tướng quân lừng danh Hideyoshi.

Tứ thiên vương tạc trên vách đá Long Môn thạch quật, Trung Quốc

Hay đáng kể hơn cả là bộ tượng Tứ thiên vương của Kōfuku-ji (興福寺, Hưng Phúc Tự) ở Nara, với tạo hình sống động, gây ấn tượng mạnh về thị giác, được công nhận là Bảo vật quốc gia của Nhật Bản. Bên cạnh đó, các bộ tượng Tứ thiên vương tại Tōdai-ji, tôn trí trong Đại Phật điện và Giới đàn đường cũng sở hữu kích thước đồ sộ cùng phong cách đặc sắc hiếm có. Kōfuku-ji cùng với Tōdai-ji (東大寺 , Đông Đại tự) cũng là 2 trong số 7 ngôi chùa được mệnh danh là Nanto Shichi Daiji (南都七大寺, Nam Đô thất đại tự).

Tứ thiên vương trên bích họa trong hang Mạc Cao, Trung Quốc

Tại Việt Nam, hình tượng Tứ thiên vương dường như rất hiếm xuất hiện trong kho tàng tượng vũ truyền thống dưới dạng đơn lập, ở một số tự viện tại miền Bắc, Tứ thiên vương thường xuất hiện trong cụm tượng trên tòa Cửu long sơ sinh - mô tả cảnh 9 rồng phun nước và chư thiên hiện ra lúc Thái tử Tất-đạt-đa ra đời. Thay vào đó, hình tượng Hộ pháp Khuyến thiện - Trừng ác là một dạng thức thiện thần được phụng thờ phổ biến hơn cả, thường được tôn trí tại hai bên tả hữu tiền điện của các ngôi chùa miền Bắc. Hay tại những ngôi già-lam danh tiếng với tuổi đời đáng kính như chùa Tây Phương, chùa Mía, chùa Thầy (Hà Nội); Diệu Đế Quốc tự (Huế)... có các bộ tượng Bát bộ Kim cang được tạo tác hết sức công phu, đạt đến độ thẩm mỹ rất cao.

Lương Hoàng