Đóa sen trở về tay tượng Bồ-tát Tara sau 47 năm lưu lạc

Tượng Bồ-tát Tara, bảo vật quốc gia hơn 1.200 năm tuổi, lần đầu xuất hiện trước công chúng với đầy đủ hai pháp khí: đóa sen và con ốc - Ảnh: Nguyễn Đông/VNE

Ngày 19-11-2025, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng trưng bày tượng Bồ-tát Tara trong diện mạo gần với nguyên bản nhất từ trước đến nay. Hai pháp khí bị thất lạc suốt nhiều thập niên được gắn tạm bằng vật liệu trung tính, không ảnh hưởng đến đồng, giúp người xem hình dung trọn vẹn vóc dáng của một kiệt tác Phật giáo Chămpa.

Tượng Bồ-tát Tara trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, ngày 19-11-2025 - Ảnh: Nguyễn Đông

Với ông Trần Kỳ Phương, nhà nghiên cứu văn hóa - nghệ thuật Chămpa, người theo dõi câu chuyện này từ những ngày đầu, sự trở về ấy mang ý nghĩa đặc biệt. "Đây không chỉ là việc khôi phục một cổ vật, mà là khép lại một cuộc lưu lạc dài, mở ra trang mới cho bảo vật quốc gia.", ông nói.

Phát hiện tình cờ dưới chân tháp cổ

Năm 1978, người dân làng Đồng Dương - một trong những trung tâm Phật giáo lớn nhất Đông Nam Á thế kỷ 9 (thuộc xã Bình Định Bắc, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Đà) khi đào gạch Chăm ở làng Đồng Dương để làm sân phơi lúa cho hợp tác xã. Họ bất ngờ chạm phải một khối kim loại lớn, phủ rêu xanh, nằm sâu độ chừng ba mét cách tháp Sáng khoảng 20m về phía nam.

Đó là pho tượng đồng đứng thẳng, dáng người mềm mại, vòng eo thắt, mái tóc búi cao được tạo hình tinh xảo. Tượng cao 114cm, nặng 81kg. "Người dân lúc ấy tưởng là vàng", ông Phương kể. Để kiểm chứng, họ bẻ các ngón tay và tháo hai pháp khí mang đến tiệm kim hoàn. Kết quả cho thấy tượng được đúc bằng đồng.

Khi đó đất nước vừa thống nhất, chưa có quy định rõ ràng về việc phát hiện cổ vật phải bàn giao. Pho tượng được công an xã đưa về trụ sở, nhưng hai pháp khí thì không. Những chi tiết bị tháo rời được truyền tay cất giữ trong dân làng, từ đời chủ tịch xã này sang đời khác, như "gia bảo". Các ngón tay gãy rời dần thất lạc.

Pháp khí đóa sen được gắn lên tay phải pho tượng - Ảnh: Nguyễn Đông

Bảo tàng Điêu khắc Chăm sau đó đưa tượng về bảo quản, nhưng không hoàn tất thủ tục bàn giao. Điều này khiến người dân địa phương cho rằng họ bị "cướp tượng". Có thời điểm sự việc căng thẳng đến mức xã làm đơn khiếu nại gửi ra tận Trung ương.

Cơ quan chức năng từ Hà Nội ngược vào Quảng Đà, xác định tượng đang nằm trong kho bảo tàng. Tuy nhiên, người dân vẫn không đồng ý giao nộp hai pháp khí. "Tôi nhiều lần tiếp cận, nhưng họ chỉ cho xem, cho vẽ lại, chứ không bàn giao hiện vật.", ông Phương, khi đó đang là chuyên viên nghiên cứu tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm (từ 1976-1998), kể lại.

Suốt nhiều năm, bảo tàng liên tục gửi công văn đề nghị hoàn trả hai pháp khí để hoàn chỉnh pho tượng. Lý do bế tắc nằm ở mong muốn của người dân được khen thưởng, thậm chí đề xuất xây một nhà trưng bày cho làng. "Thời hậu chiến, lấy đâu ra kinh phí.", ông Phương nói. Cuộc hoàn nguyên vì thế bị "đóng băng" gần 40 năm.

Ông Trần Kỳ Phương ghi nhận vai trò của người dân Thăng Bình trong việc gìn giữ hai pháp khí của tượng Bồ-tát Tara suốt nhiều thập niên. Theo ông, trong bối cảnh lịch sử khi các quy định về bảo vệ di sản chưa đầy đủ, việc con ốc và đóa sen không bị thất lạc hay hư hại là điều đáng trân trọng.

"Sự gìn giữ ấy, dù xuất phát từ nhiều lý do khác nhau, đã góp phần quan trọng giúp hiện vật còn nguyên vẹn để có thể hoàn nguyên và trưng bày ngày nay.", ông nói.

Bước ngoặt từ sự "phiền phức"

Chỉ đến khi việc giữ hai pháp khí trở thành gánh nặng đối với chính quyền địa phương, giữa áp lực từ người dân và đề nghị của ngành văn hóa, câu chuyện mới chuyển hướng. Năm 2019, người dân Đồng Dương đồng ý giao lại hai hiện vật cho Bảo tàng Quảng Nam.

Pháp khí con ốc được gắn lên tay trái tượng Bồ-tát Tara - Ảnh: Nguyễn Đông

Chiều 9-12-2023, hai chi tiết bằng đồng - con ốc và đóa sen - chính thức được bàn giao cho Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Cuối năm 2025, bảo tàng gắn tạm hai pháp khí lên cánh tay gãy của tượng, lần đầu đưa pho tượng Tara gần như trọn vẹn ra trưng bày.

Đây là pho tượng thuần phong cách Đồng Dương, đại diện tiêu biểu cho giai đoạn rực rỡ nhất của nghệ thuật Chămpa thế kỷ IX. Theo ông Trần Kỳ Phương, khi đầy đủ pháp khí, tượng Tara là một trong những tác phẩm Phật giáo quan trọng bậc nhất châu Á.

"Tượng từng được trưng bày ở nhiều quốc gia và luôn nhận đánh giá rất cao từ giới chuyên môn quốc tế.", ông nói.

Theo nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương, con ốc tượng trưng cho sự truyền bá Đạo pháp, đóa sen biểu trưng cho trí tuệ thanh tịnh. Cả hai hoàn chỉnh hình tượng Tara (Phật mẫu Tara), được xem là một hóa thân từ lòng từ bi của Bồ-tát Quan Thế Âm, sinh ra từ giọt nước mắt của Ngài khi cảm thương trước nỗi khổ của chúng sinh.

Dù hai pháp khí đã trở về, việc gắn cố định lên tượng vẫn là thách thức lớn

"Hiện chưa có chuyên gia Việt Nam nào đủ năng lực để gắn vĩnh viễn mà không gây hư hại cho tượng", ông Phương phân tích. "Chỉ một thao tác sai là mất hẳn giá trị bảo vật".

Theo ông, cần đến chuyên gia quốc tế với chi phí hàng trăm nghìn USD mới có thể xử lý an toàn. Trong bối cảnh đó, giải pháp gắn tạm được xem là phù hợp. "Quan trọng nhất là tượng đã có lại linh hồn của mình.", ông nói.

Lãnh đạo TP.Đà Nẵng tham quan và nghe thuyết minh về tượng Bồ-tát Tara - Ảnh: Nguyễn Đông

Tượng Bồ-tát Tara được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012, vốn là linh tượng của Phật viện Đồng Dương thời vua Indravarman II. Ông Hà Vỹ, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP.Đà Nẵng, cho rằng đây là hiện vật quan trọng nhất của Bảo tàng Điêu khắc Chăm. "Hai chi tiết trở về với tượng gốc đã giúp hoàn thiện giá trị của bảo vật và di sản văn hóa Chăm.", ông nói.

Nguyễn Đông/VnExpress